Ba năm nơi Côn Đảo
Sau phong trào chống sưu thuế năm 1908, Phan Châu Trinh bị bắt và bị đày ra Côn Đảo.
Côn Đảo khi ấy là nơi giam giữ nhiều người yêu nước. Đối với một người từng hoạt động công khai, việc bị đưa ra đảo đồng nghĩa với việc bị tách khỏi gia đình, đồng chí và đời sống xã hội.
Phan Châu Trinh trải qua khoảng ba năm ở đây.
Những ngày tháng ấy hẳn rất khác với những năm ông đi diễn thuyết, mở trường và vận động cải cách.
Không còn những cuộc gặp gỡ.
Không còn những lớp học.
Không còn những chuyến đi giữa các làng quê.
Chỉ còn không gian nhà tù và những người tù cùng cảnh ngộ.
Nhưng nhà tù không thể khiến một con người ngừng suy nghĩ.
Phan Châu Trinh vẫn giữ niềm tin vào con đường mình đã lựa chọn.
Điều đáng chú ý là phong trào Duy Tân đã để lại những dấu ấn sâu rộng trước khi bị đàn áp. Tư tưởng về giáo dục, kinh tế và quyền của người dân đã được truyền đi.
Vì vậy, Côn Đảo không phải là nơi xóa bỏ hoàn toàn những gì ông đã làm.
Nó chỉ ngăn ông hoạt động trực tiếp.
Năm 1911, nhờ sự can thiệp của Hội Nhân quyền Pháp, Phan Châu Trinh được trả tự do và sau đó sang Pháp hoạt động.
Cuộc đời ông bước sang một chương mới.
Nếu những năm trước ông vận động trong nước thì từ đây, ông sẽ sống nhiều năm trên đất Pháp.
Đối với một người từng bị giam cầm, việc được tự do có lẽ mang ý nghĩa đặc biệt.
Nhưng tự do không đồng nghĩa với việc con đường phía trước trở nên dễ dàng.
Ông phải bắt đầu lại ở một đất nước xa quê hương.
Phải tìm cách sinh sống.
Phải tiếp tục hoạt động.
Phải tìm kiếm những người Việt Nam cùng chí hướng.
Côn Đảo vì thế trở thành một đoạn đời đau đớn nhưng quan trọng.
Nó cho thấy cái giá mà Phan Châu Trinh phải trả cho những hoạt động của mình.
Từ một nhà khoa bảng, ông trở thành người tù.
Từ một người vận động giáo dục, ông phải sống giữa nhà lao.
Nhưng sau ba năm, ông lại bước ra.
Và thay vì trở về cuộc sống bình thường, ông tiếp tục đi.
Một hành trình mới bắt đầu ở phương Tây.
Đó là hành trình của một người Việt Nam mang câu chuyện về đất nước mình đến giữa lòng nước Pháp.
