Bà Nguyễn Thị Bình - sứ giả hòa bình của Việt Nam

Tham gia cách mạng từ 18 tuổi, bà Nguyễn Thị Bình từng là sứ giả hòa bình tại hội nghị Paris, 10 năm làm Phó chủ tịch nước với nhiều cống hiến về đối ngoại, tư pháp.

Bộ Nội vụ đang lấy ý kiến xét tặng danh hiệu Anh hùng Lao động cho bà Nguyễn Thị Bình, nguyên Phó chủ tịch nước, nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam.

Bà Nguyễn Thị Bình tên thật là Nguyễn Thị Châu Sa, sinh năm 1927 tại Quảng Nam, trong gia đình có truyền thống yêu nước. Mẹ bà là con gái thứ hai của nhà yêu nước Phan Châu Trinh, bố là con thứ mười của một nghĩa binh phong trào Cần Vương chống Pháp, làm viên chức trắc địa ở các tỉnh Tây Nam Bộ.

Trong hồi ký, bà kể sinh ra ở nông thôn nên từ nhỏ đã hiểu việc đồng áng, biết câu cá, bắt tôm. Khi bố được điều sang Campuchia làm việc, cả gia đình đi cùng, sống trong căn nhà gỗ tại đại lộ Miche, thủ đô Phnom Penh. Thường được mẹ kể về ông ngoại và phong trào Duy Tân đầu thế kỷ 20 nên dù chưa từng gặp ông, cô bé Châu Sa sớm được nuôi dưỡng tình yêu thương con người, quê hương.

Châu Sa học trường Lycée Sisowath - trường trung học lớn nhất Campuchia dành cho con công chức người Pháp. Có lần trong giờ ra chơi, thấy mấy học sinh người Pháp nói với nhau về những người giúp việc trong nhà là "bọn Anamites đều là những tên ăn cắp", Châu Sa phẫn nộ, lấy cặp sách choảng bạn.

Bà Nguyễn Thị Bình (trái) phát biểu tại lễ kỷ niệm 50 năm ngày ký Hiệp định Paris, ở Hà Nội tháng 1/2023. Ảnh: BNG

Khi mẹ ốm nặng phải về chữa bệnh tại Sài Gòn, Châu Sa mong ước sau khi học xong tú tài sẽ xin học trường y để trở thành bác sĩ chữa bệnh cho người nghèo. Sau khi mẹ mất, bố cô đặt nhiều hy vọng vào con cả Châu Sa. Cô học tương đối tốt, nhất là môn toán nên từng làm gia sư, dạy toán ở một vài trường.

Châu Sa thích nghe nhạc trữ tình của Schubert, Schumann..., thích thể thao, nhất là bóng rổ. Cô cũng tập làm các công việc may vá, nấu nướng bởi muốn trở thành phụ nữ "công, dung, ngôn, hạnh". Sau khi Nhật đảo chính Pháp ở Đông Dương tháng 3/1945, gia đình Châu Sa trở về Việt Nam, việc thi tú tài phải gác lại.

Mối tình chung thủy

"Cuộc sống tình cảm thật sự là phần hết sức quý giá trong đời tôi", bà Bình từng bộc bạch. Khi ở Campuchia, bố bà làm việc trong Cơ quan trắc địa, hướng dẫn một số thực tập viên từ Hà Nội, từng tốt nghiệp Đại học Bách khoa, khoa Cầu Cống. Trong số đó có chàng trai Đinh Khang yêu thể thao, chơi bóng bàn, bóng chuyền, bóng rổ đều hay.

Gặp nhau trên sân bóng rổ, tình cảm giữa họ nảy nở. Nhưng bố bà tỏ ra thận trọng vì chưa biết rõ gia đình chàng trai và muốn con gái học đến nơi đến chốn.

Kháng chiến chống Pháp bùng nổ, bà về Sài Gòn tham gia Việt Minh. Giữa năm 1946, hai người gặp nhau tại đền thờ cụ Phan Châu Trinh. Ông Khang ở với gia đình bà Bình mấy tháng thì ra Hà Nội. Trước khi đi, ông nói: "Anh phải ra Bắc tham gia quân đội Việt Minh, ở đó có nhiều bạn bè. Tình hình trong Nam phức tạp, khó biết làm gì". Hai người chia tay, hẹn sớm gặp lại.

Nhưng suốt 9 năm, bà Bình chỉ nhận được từ ông Khang mấy chữ viết trên mảnh giấy nhỏ nhàu nát: "Chúc em và gia đình an toàn, khỏe mạnh". Bà rất vui vì biết người yêu còn sống, đang làm trong ngành công binh. Yêu xa, lại trong bối cảnh chiến tranh, được nhiều người khuyên cân nhắc, bà tự nhủ nếu có người khác yêu hơn anh Khang thì mới tính.

Kháng chiến chống Pháp thắng lợi, bà Bình tập kết ra Bắc, gặp lại người yêu. Cuối năm 1954, hai người làm đám cưới vội vì tháng sau bà phải trở lại Sài Gòn hoạt động. Từ đó, dù thường xuyên phải công tác xa nhau, nhưng tình nghĩa giữa hai người đã giúp bà đứng vững, hoàn thành nhiệm vụ. Vợ chồng bà sinh được một trai, một gái. "Tôi là người hạnh phúc, đã lấy được người mình yêu và đó cũng là mối tình đầu", bà Bình viết trong hồi ký.

Trước khi lên đường tham gia đàm phán Paris, bà Bình gọi điện cho chồng từ trường Công binh ở Bắc Giang về gặp. Khi bà bối rối không biết nói thế nào thì chồng động viên "em có việc phải làm, cứ yên tâm đi, các con đã có anh lo".

Vợ chồng bà Bình từng có "nguyện vọng đơn giản mà tha thiết" là sau khi nghỉ hưu sẽ dành thời gian chăm sóc nhau tốt hơn, cùng nhau đi du lịch. Nhưng năm 1989, chồng bà mất. "Nỗi đau này đối với tôi là vô tận", bà giãi bày.