Bà Nguyễn Thị Xuân
Bà Nguyễn Thị Xuân (tức bà Xu Nguyên): Cơ sở cách mạng trung kiên tại vùng Dran (Đơn Dương - Lâm Đồng) thời kỳ chống Pháp. Bà là người trực tiếp tiếp tế cho đội công tác cách mạng, bị thực dân Pháp bắt giam tại nhà lao Đà Lạt. Dù bị tra tấn dã man khi đang mang thai, bà vẫn giữ vững khí tiết cách mạng cho đến hơi thở cuối cùng
Theo các tài liệu lịch sử Đảng bộ tỉnh Lâm Đồng và Địa chí Đà Lạt, mốc thời gian chi tiết về giai đoạn hoạt động và sự hy sinh của liệt sĩ Nguyễn Thị Xuân (bí danh Xu Nguyên) được ghi nhận cụ thể như sau:
1. Giai đoạn hoạt động cách mạng
Thời gian: Từ những năm đầu cuộc kháng chiến chống Pháp cho đến cuối năm 1952 / năm 1953.
Địa bàn: Hoạt động chủ yếu tại xã Lạc Nghĩa thuộc vùng Dran (nay là thị trấn D'Ran, huyện Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng).
Hình thức hoạt động: Bà xây dựng cơ sở cách mạng tại nhà, làm nhiệm vụ tiếp tế lương thực, nhu yếu phẩm nhiều năm liền cho chiến khu và giữ mối liên lạc chặt chẽ với các đội công tác cách mạng hoạt động bí mật tại vùng Dran cũng như thị xã Đà Lạt.
2. Thời điểm bị bắt và năm hy sinh
Thời điểm bị bắt: Khoảng cuối năm 1952 đến cuối năm 1953. Do có kẻ phản bội khai báo, thực dân Pháp đã ập vào bắt giữ bà.
Năm hy sinh: Bà anh dũng hy sinh vào cuối năm 1953 tại Nhà lao Đà Lạt.
Tuổi đời khi hy sinh: Bà ngã xuống khi mới 31 tuổi. Đau đớn và căm phẫn hơn, thời điểm bị tra tấn dã man cho đến lúc trút hơi thở cuối cùng, bà đang mang thai đứa con được 6 tháng tuổi.
3. Sự kiện lịch sử sau khi bà qua đời
Cái chết của bà đã làm thổi bùng ngọn lửa căm hờn của nhân dân địa phương:
Nhận diện bà Xuân là một tín đồ đạo Tin Lành, các cơ sở cách mạng tại Đà Lạt đã nhanh chóng vận động Mục sư Phạm Đình Liệu (một người có uy tín lớn trong đạo Tin Lành tại Đà Lạt thời bấy giờ) đến áp lực với chính quyền thực dân Pháp để xin nhận xác bà về làm lễ chôn cất.
Lực lượng cách mạng sau đó đã vận động quần chúng nhân dân, biến đám tang của bà thành một cuộc biểu tinh chính trị quy mô lớn tại Đà Lạt. Cuộc đấu tranh này có sự hỗ trợ của lực lượng thanh niên và tự vệ mật, gây tiếng vang lớn và làm lung lay nền móng thống trị của thực dân Pháp tại Lâm Đồng ngay trước thềm chiến thắng Điện Biên Phủ 1954.
