BA TỐT — NGƯỜI ĐÀN BÀ GANG THÉP CỦA TAM BÌNH, GỬI CON MỖI ĐỨA MỘT NƠI ĐỂ ĐI KHÁNG CHIẾN

BA TỐT — NGƯỜI ĐÀN BÀ GANG THÉP CỦA TAM BÌNH, GỬI CON MỖI ĐỨA MỘT NƠI ĐỂ ĐI KHÁNG CHIẾN

Nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã viết về bà bằng những chữ hiếm khi ông dùng: "gang thép về ý chí và nghị lực." Không phải vì bà cầm súng nhiều trận, không phải vì bà giữ chức vụ cao — mà vì trong hơn bảy mươi năm hoạt động cách mạng, bà đã gánh chịu những mất mát mà người thường không thể tưởng tượng được, và chưa một ngày nào ngừng bước. Phan Thị Tốt — Ba Tốt — là người đàn bà phải gửi từng đứa con cho người thân nuôi hộ để đi kháng chiến, có đứa gửi đi từ lúc mới hai tháng tuổi. Người chồng hy sinh trong tù. Người con trai hy sinh lúc 18 tuổi. Và bà vẫn đứng.

Phan Thị Tốt sinh năm 1921 tại làng Mỹ Lộc, quận Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long — trong một gia đình mà cách mạng là không khí thở hàng ngày. Cha là Bí thư Huyện ủy Tam Bình. Anh trai là đồng chí Phan Văn Đáng (Hai Văn), nguyên Phó Bí thư Trung ương Cục miền Nam. Em trai Phan Văn Hoàng hy sinh trong nhà tù Mỹ – ngụy năm 1963. Năm 1936, vừa tròn 15 tuổi, bà bắt đầu rải truyền đơn, tham gia phong trào Đông Dương Đại hội. Tháng 7-1938, bà được kết nạp vào Đảng, trở thành giao liên cho Xứ ủy Nam Kỳ — chuyển tài liệu bí mật qua mạng lưới kiểm soát của địch như con thoi, không sai một chuyến.

Năm 1940, bà tham gia Khởi nghĩa Nam Kỳ tại Tam Bình, bị bắt và kết án 5 năm tù — bị biệt giam ở Vĩnh Long rồi đưa về Khám Lớn Sài Gòn. Khi vào tù, thân thể bà lở loét đầy máu sau những ngày bị tra tấn. Chính đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai đã đưa bà đi tắm rửa, thoa thuốc, giặt đồ, chăm sóc — rồi dạy bà học chữ, rèn cho bà viết chữ đẹp trong những ngày tù tối tăm. Bà mang ơn ấy suốt đời.

Mãn hạn tù tháng 8-1945, bà trở về hoạt động, rồi theo chồng về vùng Long Mỹ, Rạch Giá. Năm 1948, sinh con đầu lòng — bà gửi con đi để tiếp tục kháng chiến. Năm 1950, sinh con thứ hai — bà lại gửi. Những năm 1955–1959, bà làm Bí thư thị xã Sóc Trăng, ngụy trang làm thương lái chèo xuồng chở trái cây, đưa vũ khí vào sào huyệt giặc, nuôi ba đứa con nhỏ và một mẹ già đau ốm — một mình — trong khi chồng đã được rút về Khu. Có đứa con bà gửi cho người thân từ khi mới hai tháng tuổi.

Năm 1961, bà là Phó Bí thư Tỉnh ủy Cần Thơ. Năm 1965, Khu ủy viên Khu 9, Trưởng Ban Nông vận. Giữa năm 1966, tin dữ đến: chồng bà — đồng chí Nguyễn Hùng Sơn — hy sinh trong lao tù Mỹ – ngụy. Bà tiếp tục. Năm 1969, bà được điều về Sài Gòn làm Bí thư Liên quận 1 – 3 — và cũng năm đó, người con trai thứ hai, Nguyễn Việt Hồng, đội viên Biệt động thành phố Cần Thơ, hy sinh trong lúc thực hiện nhiệm vụ diệt ác, vừa tròn 18 tuổi.

Cuối năm 1969, bà bị bắt lần thứ ba. Địch truy lùng Phan Thị Tốt — và khi bắt được bà, lại tưởng bà chỉ là giao liên của Phan Thị Tốt. Bà không lộ thân phận. Qua nhà lao Tân Hiệp rồi Côn Đảo, hơn sáu năm — bà lãnh đạo tập thể nữ tù chống chào cờ, bảo vệ khí tiết, không khai báo, không chỉ điểm. Cách đấu tranh của bà không phải lúc nào cũng cứng nhắc — bà chọn mục tiêu phù hợp với số đông, để không ai bị rơi rớt, không ai bị địch lôi ra khỏi tập thể. Nhiều chị em ban đầu cho bà là non gan. Càng lâu dài, càng khốc liệt, họ càng hiểu và noi gương bà.

Sau ngày 30-4-1975, bà giữ chức Ủy viên Thường vụ – Trưởng Ban Kiểm tra Thành ủy TP.HCM, rồi Ủy viên Ủy ban Kiểm tra Trung ương, và suốt từ 1982 đến 2008 là Trưởng Ban Liên lạc nữ cựu tù chính trị và tù binh TP.HCM — không bao giờ thôi nghĩ đến những người đã cùng bà đi qua bóng tối.

Năm 2014, Nhà nước truy tặng bà danh hiệu Bà Mẹ Việt Nam Anh hùng. Bà còn được trao Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ đều hạng Nhất, và Huy hiệu 70 năm tuổi Đảng. Nhưng có lẽ không tấm huân chương nào nói được điều mà nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã nói về bà: một mẫu người thể hiện "giá trị tinh hoa đạo đức, truyền thống quý báu nhất của một phụ nữ chiến sĩ cộng sản tuyệt vời."