Ba trăm mét cuối cùng đến bức chân dung Bác Hồ ở Khuôn Tát

uối năm 1948, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bước sang năm thứ ba. Giữa núi rừng Việt Bắc, các cơ quan đầu não của cuộc kháng chiến phải liên tục giữ bí mật, thay đổi địa điểm và làm việc trong những căn lán đơn sơ. Tin tức từ chiến khu được truyền đi bằng những trang báo in trên giấy thiếu thốn, nhưng chính những trang giấy ấy lại nối hậu phương với tiền tuyến.

Khi đó, Phan Kế An mới 25 tuổi và đang làm việc tại báo Sự Thật. Ông từng học Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, tham gia các hoạt động văn hóa cứu quốc rồi lên chiến khu phục vụ kháng chiến. Ngoài trình bày báo và minh họa, ông còn vẽ tranh đả kích dưới bút danh Phan Kích.

Một ngày cuối năm, Tổng Bí thư Trường Chinh giao cho người họa sĩ trẻ một nhiệm vụ hết sức đặc biệt: đến nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đang làm việc, quan sát và ký họa Người để có tư liệu đăng báo.

Đó không đơn thuần là một chuyến đi sáng tác. Nơi ở của Chủ tịch Hồ Chí Minh thuộc khu vực tuyệt mật. Phan Kế An phải đi qua những trạm liên lạc giữa rừng và chỉ được người phụ trách dẫn tiếp khi đã xác minh đúng nhiệm vụ. Theo hồi ức của ông, từ trạm cuối đến nơi Bác ở chỉ còn khoảng 300 mét, nhưng đó là 300 mét khiến người họa sĩ trẻ không khỏi hồi hộp.

Điểm đến là Khuôn Tát, thuộc vùng an toàn khu Định Hóa của tỉnh Thái Nguyên. Nơi đây không có phòng làm việc rộng rãi, ánh đèn hay một chỗ ngồi được chuẩn bị sẵn cho người mẫu. Bác Hồ vẫn làm việc theo nhịp sống thường ngày của chiến khu: đọc tài liệu, xem báo, trao đổi công việc và vận động bên căn lán giữa rừng.

Phan Kế An không đề nghị Bác ngồi tạo dáng. Ông chọn cách lặng lẽ quan sát và ghi lại những khoảnh khắc tự nhiên nhất. Khi Bác đọc báo, ông vẽ. Khi Bác làm việc bên chiếc bàn tre, ông cũng vẽ. Có lúc chỉ kịp ghi nhanh vài đường nét về dáng ngồi, khuôn mặt hoặc đôi bàn tay rồi trở về hoàn chỉnh ký họa bằng trí nhớ.

Trong hoàn cảnh ấy, mỗi nét bút đều phải nhanh và chính xác. Người họa sĩ không có điều kiện sửa chữa nhiều lần, càng không thể làm ảnh hưởng đến công việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Vốn kiến thức về hình họa và giải phẫu được học tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương giúp Phan Kế An nắm bắt thần thái nhân vật chỉ qua những phút quan sát ngắn ngủi.

Nhưng điều khiến ông xúc động nhất không phải khoảng cách đặc biệt gần với một vị nguyên thủ. Đó là sự giản dị trong cuộc sống của Bác giữa thời chiến. Trong tranh không xuất hiện nghi lễ, bục cao hay phông màn. Chỉ có một con người mặc bộ quần áo quen thuộc, làm việc trong căn lán nhỏ giữa rừng Việt Bắc.

Ngày 27 tháng 11 năm 1948, Phan Kế An hoàn thành một bức chân dung mang tên “Hồ Chủ tịch ở Việt Bắc”. Tác phẩm sau đó được đăng trên phụ trương báo Sự Thật. Đây được xem là một trong những bức ký họa trực họa đầu tiên về Chủ tịch Hồ Chí Minh, được thực hiện khi người họa sĩ quan sát Người ngay tại chiến khu.

Giữa lúc nhiếp ảnh và kỹ thuật in ấn còn rất hạn chế, những ký họa ấy mang ý nghĩa vượt ra ngoài một tác phẩm mỹ thuật. Chúng giúp đồng bào và chiến sĩ hình dung rõ hơn về cuộc sống của Bác Hồ tại căn cứ kháng chiến. Hình ảnh vị lãnh tụ hiện lên gần gũi: bình tĩnh làm việc trong gian khó và cùng chia sẻ điều kiện thiếu thốn với toàn dân.

Sau chuyến đi Khuôn Tát, Phan Kế An tiếp tục đồng hành với đất nước bằng hội họa. Ông để lại nhiều tác phẩm như Nhớ một chiều Tây Bắc, Gặt ở Việt Bắc, Những đồi cọ, Bác Hồ làm việc tại lán Nà Lừa và Hà Nội tháng 12-1972. Ông qua đời năm 2018, hưởng thọ 95 tuổi.

Hơn bảy thập niên đã trôi qua, những đường mực được vẽ giữa rừng Khuôn Tát vẫn giữ nguyên giá trị. Chúng không chỉ lưu lại dung mạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh mà còn ghi lại không khí của một thời kỳ lịch sử: khi vận mệnh đất nước được điều hành từ những căn lán nhỏ, và một người họa sĩ trẻ đã dùng giấy, mực cùng đôi mắt của mình để đưa hình ảnh ấy đến với nhân dân.