“Bà tướng Việt Minh”

Ở chùa Nam Thiên, thị trấn Nhã Nam (Tân Yên, Bắc Giang) từ lâu có tấm bia trên đó khắc: “Yên Thế lừng danh Hà Thị Quế/Nhã Nam bất khuất đất anh hùng”. Hai câu ấy viết về một người phụ nữ lừng danh đất Bắc Giang trong thời kỳ tháng Tám - bà Hà Thị Quế. Bà Hà Thị Quế (1921 - 2012) tên thật là Lương Thị Hồng, sinh ra tại xã Quỳnh Lưu, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình trong một gia đình giàu truyền thống cách mạng và hiếu học.

Theo gia phả, bà Hà Thị Quế là hậu duệ của Trạng nguyên và nhà toán học Lương Thế Vinh. Cuộc đời hoạt động cách mạng của bà nhuốm màu huyền thoại. Nổi tiếng là người thông minh, nhanh nhẹn, lại được người chú họ - một trong những Đảng viên đầu tiên của tỉnh Ninh Bình - bồi đắp về lý tưởng cách mạng, khi mới 14, 15 tuổi, Hà Thị Quế đã được tin cậy giao làm liên lạc viên (giao thư) cho cán bộ Xứ ủy Bắc Kỳ.

Năm 17 tuổi, Hà Thị Quế đã trở thành Bí thư đoàn Thanh niên phản đế và Hội Phụ nữ phản đế rồi làm Bí thư Phụ nữ Cứu quốc ở xã. Sau đó, bà được cử đi học lớp quân sự của Xứ ủy Bắc Kỳ mở rộng. Năm 1941, Hà Thị Quế được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương và được cử làm Bí thư chi bộ xã. Năm 23 tuổi, bà được giao nhiệm vụ phụ trách quân sự hai huyện Yên Thế, Việt Yên và một phần huyện Lạng Giang (tỉnh Bắc Giang).

Đây là hai trung tâm liên lạc nối liền các tỉnh từ Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Ninh và là nơi có nhiều cơ quan đầu não của Trung ương đóng. Dân chúng ở vùng Yên Thế thời đó thường truyền miệng về bà Quế: “Đây là người đàn bà nhà Giời nên rất giỏi, nhảy qua nóc nhà, phi ngựa như bay, hai tay hai súng bắn trăm phát trăm trúng”. Ẩn hiện, cải trang liên tục để hoạt động cách mạng là thế nên giặc điên đầu tuyên bố: “Chúng ta là đàn ông, để thua đàn bà là không được. Tôi và các ông phải cùng nhau trị cho được tên “tướng Việt Minh đàn bà”, nếu không trị được sẽ đưa Nhật về diệt”.

Sau này trong hồi ký của mình, bà còn kể: quân Nhật đặt giải hai vạn bạc Đông Dương để bắt bà cho bằng được. Nhưng mưu đồ của chúng đã không thể thành hiện thực. Biến hóa khôn lường, bà Hà Thị Quế vẫn hoạt động cách mạng sôi nổi. Trong cuốn hồi ký, bà Hà Thị Quế ghi: “Tôi là người trực tiếp tổ chức khởi nghĩa và giành chính quyền ở Yên Thế. Sau khi Nhật đảo chính Pháp vào ngày 15/4/1945, chúng tôi đã phối hợp vũ trang tiến đánh phủ Yên Thế lần thứ nhất...”.

Ngày 18/8/1945, bà Hà Thị Quế cùng ban lãnh đạo cách mạng tỉnh Bắc Giang tiến hành khởi nghĩa và giành chính quyền ở phủ Lạng Thương. Bởi vậy, nói tới cuộc Cách mạng mùa thu, nói tới vai trò của phụ nữ trong cuộc cách mạng này, không thể không nhắc đến “Bà tướng Việt Minh” vùng Yên Thế. Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III của Đảng (năm 1960), bà được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng và phụ trách Phó Trưởng ban Kiểm tra Trung ương Đảng.

Năm 1961, tại Đại hội III của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Hà Thị Quế được bầu làm Phó Chủ tịch Hội. Năm 1974, bà được bầu là Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam. Bà là người đã phát động phong trào “Phụ nữ Ba đảm đang”, “Phụ nữ 5 tốt”, khuyến khích phụ nữ thời chiến chăm lo sản xuất, phát triển kinh tế gia đình và phục vụ tiền tuy