BÁC HỒ QUA CÁC TÀI LIỆU VÀ HIỆN VẬT: SƯU TẬP CHIẾU CÓI

 Hiện nay, trong Khu Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch, Hà Nội đang trưng bày tài liệu, hiện vật của Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong đó có trưng bày ba chiếc chiếu cói tại các di tích nhà sàn, di tích nhà 54, di tích nhà H67, mà sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dùng:

-              Chiếc chiếu ở nhà 54: chiếu hình chữ nhật, làm bằng cói màu trắng nhạt không nhuộm, dài 2m, rộng 1m. Có bản ghi chép ngày 4-12-1970, biên bản số 13 đề ngày 12-12-1970, chiếu dùng để phục vụ Chủ tịch Hồ Chí Minh từ tháng 12-1954 đến ngày 17-5-1958. 

-              Chiếc chiếu ở nhà sàn: chiếu hình chữ nhật, chiếu màu trắng nhạt không nhuộm, dệt bằng cói sợi nhỏ, dày, đầu cói cắt sát dài 2m, rộng 1m. Có bản ghi chép ngày 18-12-1970 thuộc biên bản số 33 đề ngày 19-12-1970, chiếu dùng để phục vụ Chủ tịch Hồ Chí Minh từ ngày 17-5-1958 đến ngày 24-8-1969.

-              Chiếc chiếu ở nhà H67: chiếu hình chữ nhật màu trắng nhạt, làm bằng cói, dài 2m, rộng 1m. Có bản ghi chép ngày 23-12-1970, biên bản số 39 đề ngày 28-12-1970, chiếu dùng để phục vụ Chủ tịch Hồ Chí Minh từ tháng 7-1967 đến tháng 8-1969.

Theo hồ sơ của Viện Bảo tàng Hồ Chí Minh viết về ba chiếc chiếu cói này gồm: bản ghi chép bước đầu năm 1970, được lập ngay sau khi Bác mất gần một năm, ảnh chụp sau ngày Bác mất 14 ngày; sổ kiểm kê bước đầu, và đặc biệt là lời kể của các đồng chí nhân chứng, là những người đã được vinh dự phục vụ Bác lúc sinh thời như đồng chí Vũ Kỳ, đồng chí Cù Văn Chước, đồng chí Phạm Đỉnh... Các đồng chí đều cho biết: Năm 1960, đồng chí Cù Văn Chước đã trực tiếp giao cho ông Phạm Đỉnh là người có vinh dự được bảo vệ Bác, về Thái Bình nhờ chị Định lúc bấy giờ là Phó Chủ tịch tỉnh Thái Bình đặt Hợp tác xã thủ công nghiệp Đồng Lâm, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình (ông Phạm Đỉnh cùng quê ở Thái Bình) làm. Khi dệt xong chiếu, Văn phòng Trung ương nhờ Tỉnh ủy Thái Bình mang chiếu lên, người mang chiếu lên cũng chính là chị Phó Chủ tịch tỉnh Thái Bình, tên là Định.

Nhà 54: Tháng 12-1954, Bác chính thức trở về Thủ đô Hà Nội và Người đã chọn cho mình ngôi nhà của người thợ điện phục vụ Toàn quyền Đông Dương. Đó là ngôi nhà 54. Đầu ngôi nhà này khi Bác về ở đã có máy phát điện, vì thế mới có cột điện ở đầu nhà 54. Ngay sau khi Bác về ở thì các đồ dùng cần thiết trong nhà cũng được các đồng chí phục vụ chuẩn bị, trong đó có chiếc giường 1m đã được các đồng chí phục vụ Bác lấy từ nhà khách Tây Hồ, còn về chiếc chiếu cói có ý kiến cho rằng chiếu mua ở phố Hàng Chiếu, hoặc Cửa hàng cung cấp 12 Bờ Hồ, Hà Nội, nhưng lại có ý kiến cho biết khi giường được kê vào, và chưa có chiếu, một đồng chí cảnh vệ đã ra dốc Hàng Than mua về một chiếc chiếu có in hoa đỏ, xanh ở giữa và có trang trí họa tiết ở bốn góc. Bác không dùng và đề nghị thay chiếu khác. Về vấn đề này, chúng tôi vẫn tiếp tục nghiên cứu thêm để làm rõ xuất xứ chính xác của chiếc chiếu cói đầu tiên khi Bác trở về Thủ đô Hà Nội, tháng 12-1954.

Nhà sàn: Sau khi làm xong ngôi nhà sàn, ngày 17-5-1958, Bác chính thức chuyển sang ở và làm việc bên đó, nhưng hằng ngày Bác vẫn về nhà 54 để ăn cơm, tắm giặt, kiểm tra sức khỏe và tiếp khách... Trong thời điểm này ở nhà sàn và nhà 54 vẫn dùng chiếc chiếu mua ở phố Hàng Chiếu, Cửa hàng cung cấp 12 Bờ Hồ, Hà Nội, hoặc dốc Hàng Than. Cho tới năm 1960, đồng chí Cù Văn Chước đã trực tiếp giao cho ông Phạm Đỉnh là người bảo vệ Bác về Thái Bình nhờ chị Định lúc bấy giờ là Phó Chủ tịch tỉnh đặt Hợp tác xã thủ công nghiệp Đồng Lâm, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình sản xuất.

Chiếc chiếu cói được đặt làm bằng thứ cỏ mùa, cỏ nhỏ và óng. Đây là loại cói cao cấp dùng để xuất khẩu vì cói có hai loại: Cói mùa và cói chiêm. Các đồng chí còn cho chúng tôi biết thêm, những chiếc chiếu cói này được đặt riêng về kích thước, đặc biệt chiếu được dệt trơn không pha màu đỏ, hoặc xanh, chiếu dệt dày để nguyên màu trắng của cói chứ không nhuộm. Những chiếc chiếu cói này do Hợp tác xã thủ công nghiệp Đồng Lâm, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình sản xuất vào năm 1960 và được đặt nhiều cái. Sau khi mang chiếu về các đồng chí phục vụ đã thay chiếc chiếu ở nhà sàn và thay cả chiếc chiếu ở nhà 54, và cũng từ năm 1960 nhà 54 cũng trải chiếc chiếu được đặt làm ở Thái Bình.

Các đồng chí nhân chứng còn cho biết thêm... Khi khánh thành nhà sàn, Bác được biếu những cặp chiếu to, rộng, dệt rất cẩn thận và đẹp. Cặp nào cũng có hoa, giữa chiếu còn vẽ một chữ thọ đỏ. Tất cả những chiếc chiếu ấy khi nhận về đều được để trong kho, Bác không dùng mà Bác để tặng cho bệnh viện hoặc tặng cho nhà trẻ, Bác nói: Bác chẳng quen nằm chiếu hoa đâu các chú ạ, cho Bác một chiếu trơn thôi. Và cho đến khi Bác qua đời, giường nằm của Bác bao giờ cũng chỉ trải những chiếc chiếu trơn mà thôi. Ngoài cái chiếu trơn, ở đầu giường Bác có một cái gối trơn không thêu, một chiếc chăn đơn và một chăn len Bác dùng vào mùa rét. 

Nhà H67: Năm 1966, đế quốc Mỹ bắn phá miền Bắc rất ác liệt. Bộ Tư lệnh Công binh cũng đã làm cho Bác và Bộ Chính trị một chiếc hầm nổi kiên cố có tên là H67 cạnh nhà sàn để tránh bom. Ngôi nhà nhỏ tiếp giáp nhà sàn, hầm là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh nghỉ và làm việc trong những ngày đêm máy bay Mỹ đánh phá miền Bắc. Thi công nhà từ ngày 1-5-1967 và hoàn thành vào ngày 30-6-1967. Do tình hình sức khỏe của Bác yếu nên nhóm các bác sĩ chăm sóc đề nghị Bác không nên xuống cầu thang Nhà sàn hằng ngày nữa mà ở hẳn trong nhà H67 để điều trị bệnh, do đó các đồng chí phục vụ đã kê thêm một chiếc giường gỗ đưa từ Văn phòng Trung ương về trang bị cho nhà H67, để Người nằm nghỉ trưa, nghỉ đêm khi có báo động và chiếc chiếu cói này cũng có mặt từ thời điểm đó. Chiếc chiếu lấy từ bộ chiếu được đặt làm ở Thái Bình từ những năm 1960 cùng với những chiếc chiếu ở nhà sàn và nhà 54. Đặc biệt khi Bác mệt nặng, chiếc giường đã dùng để nằm chữa bệnh. Chiếc chiếu cói là một trong những hiện vật đã gắn bó với Người trong những năm tháng cuối đời tại nhà H67. Chiếc chiếu này Bác đã dùng từ tháng 7-1967. Từ ngày 28-8-1969, khi Bác mệt nặng, các bác sĩ mời Bác lên giường sắt để tiện việc nâng lên đặt xuống, truyền thuốc cho Bác. Từ ngày 28-8-1969 chiếc chiếu cói ở giường gỗ đã được xếp lại và không dùng nữa.

Vào thăm Khu Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch hôm nay, chúng ta thấy mỗi tài liệu, hiện vật ở nơi đây đều gắn liền với những câu chuyện vô cùng cảm động về Bác Hồ kính yêu của chúng ta. Là Chủ tịch nước, Chủ tịch Đảng, nhưng Bác sống rất giản dị, đồ dùng của Bác là đôi dép cao su, cái quạt lá cọ, hòn sỏi dùng để chặn giấy. Và đặc biệt chiếc giường nhỏ dùng để nghỉ ngơi sau một ngày làm việc căng thẳng không phải là nhung lụa, gấm vóc, chạm khảm, v.v. mà giường của Bác chỉ là chiếc giường bình thường được làm bằng gỗ mang từ Nhà khách Tây Hồ về để Người sử dụng.

Trên giường trải một chiếc chiếu được dệt bằng cói hết sức mộc mạc, giản dị của nhân dân tỉnh Thái Bình đã có được vinh dự dệt nên những chiếc chiếu để Bác dùng. Với những chiếc chiếu này, nhân dân Thái Bình muốn được gửi gắm tình cảm yêu thương, trân trọng nhất, muốn được nâng niu giấc ngủ của Người.

Theo Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu và hiện vật, NXB Chính trị quốc gia Sự Thật, 2017