Bác Hồ sửa từng chữ của Hiến pháp

Câu chuyện: Bác Hồ sửa từng chữ của Hiến pháp – lời kể của ông Phan Anh

Ông Phan Anh, nguyên Bộ trưởng Quốc phòng (sau là Bộ trưởng Kinh tế) của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, là người trực tiếp tham gia quá trình xây dựng Hiến pháp năm 1946 — bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam độc lập. Trong hồi ức của mình, ông từng kể lại một câu chuyện đặc biệt về cách Bác Hồ làm việc với pháp luật, khiến ông vô cùng kính phục.

Theo lời ông Phan Anh, sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Chính phủ non trẻ phải đối mặt với vô vàn khó khăn: thù trong giặc ngoài, kinh tế kiệt quệ, nạn đói chưa qua, chính quyền mới chưa được quốc tế công nhận. Tuy vậy, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn rất kiên quyết phải sớm xây dựng Hiến pháp để xác lập nền tảng pháp lý cho Nhà nước mới.

Khi Ban soạn thảo Hiến pháp hoàn thành bản dự thảo đầu tiên và trình lên Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhiều người nghĩ rằng Bác chỉ xem xét những vấn đề lớn. Nhưng theo lời ông Phan Anh, Bác đọc rất kỹ, không bỏ qua bất kỳ chi tiết nào.

Một buổi tối, ông Phan Anh được mời đến làm việc cùng Bác. Trên bàn là bản dự thảo Hiến pháp, đã được Bác gạch chân, ghi chú chi chít. Bác cầm bút chì, vừa đọc vừa suy nghĩ, thỉnh thoảng dừng lại rất lâu chỉ vì… một từ ngữ.

Có chỗ, Bác hỏi ông Phan Anh:
“Chữ này, dân đọc có hiểu không?”

Ông Phan Anh thưa rằng đây là thuật ngữ pháp lý, dùng trong luật thường quen. Nhưng Bác Hồ lắc đầu, nói:
“Luật này là của dân. Dân không hiểu thì luật để làm gì?”

Theo lời ông Phan Anh, Bác đề nghị thay nhiều từ Hán – Việt khó bằng những từ thuần Việt, giản dị hơn. Bác nói rằng Hiến pháp không phải để một số người đọc, mà để mọi người dân đều có thể hiểu quyền và nghĩa vụ của mình.

Có một điều khoản liên quan đến quyền tự do của công dân, cách diễn đạt ban đầu còn khá chung chung. Bác dừng lại rất lâu, rồi tự tay sửa lại câu chữ, nhấn mạnh rõ ràng hơn quyền tự do ngôn luận, tự do tín ngưỡng. Bác nói với ông Phan Anh:
“Quyền của dân phải viết cho rõ. Viết mập mờ là có lỗi với dân.”

Ông Phan Anh kể rằng, có những đêm Bác làm việc đến rất khuya. Mặc dù sức khỏe không tốt, Bác vẫn đọc đi đọc lại bản dự thảo. Có chỗ, Bác sửa xong rồi lại suy nghĩ, rồi sửa lại lần nữa, chỉ để bảo đảm câu chữ vừa chính xác về pháp lý, vừa dễ hiểu với người dân bình thường.

Điều khiến ông Phan Anh xúc động nhất là thái độ của Bác đối với quyền lực Nhà nước. Trong Hiến pháp, Bác đặc biệt quan tâm đến việc hạn chế quyền lực, quy định rõ trách nhiệm của Chính phủ trước nhân dân. Bác nói:
“Chính phủ là đầy tớ của dân. Đã là đầy tớ thì phải chịu sự kiểm soát.”

Theo lời ông Phan Anh, khi có ý kiến đề xuất trao thêm quyền rộng rãi cho Chủ tịch nước để “dễ điều hành trong hoàn cảnh khó khăn”, Bác Hồ kiên quyết không đồng ý. Bác cho rằng hoàn cảnh càng khó khăn thì càng phải có luật pháp rõ ràng, để tránh lạm quyền.

Bác nói một câu mà ông Phan Anh nhớ suốt đời:
“Nếu sau này có người lợi dụng quyền lực, thì chính Hiến pháp phải bảo vệ dân.”

Khi Hiến pháp năm 1946 được Quốc hội thông qua, nhiều người ca ngợi đây là một bản Hiến pháp tiến bộ, dân chủ. Nhưng theo ông Phan Anh, giá trị lớn nhất của bản Hiến pháp ấy nằm ở tư duy pháp quyền của Bác Hồ: coi pháp luật là nền tảng của quốc gia, chứ không phải ý chí của cá nhân nào.

Nhiều năm sau, khi kể lại câu chuyện này, ông Phan Anh khẳng định rằng Bác Hồ không bao giờ coi mình đứng trên pháp luật. Ngược lại, Bác luôn muốn pháp luật đứng cao hơn mọi chức vụ. Việc Bác cẩn thận sửa từng chữ của Hiến pháp không phải vì hình thức, mà vì Bác hiểu rằng mỗi câu chữ ấy sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của hàng triệu người dân.

Câu chuyện Bác Hồ sửa từng chữ của Hiến pháp, qua một nhân chứng duy nhất là ông Phan Anh, đã cho thấy rõ tầm vóc của một nhà lãnh đạo vừa có lý tưởng cách mạng, vừa có tư duy pháp quyền hiện đại. Từ một bản dự thảo luật, Bác đã đặt nền móng cho một Nhà nước của dân, do dân và vì dân — nơi quyền lực không nằm ở lời nói của người lãnh đạo, mà được ràng buộc bằng pháp luật và trách nhiệm trước nhân dân.