Bác Hồ – Tấm gương sáng ngời về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí

Năm 1927, trong cuốn Đường cách mệnh, phần mở đầu nói về tư cách của người cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: “Tự mình phải cần, kiệm”.

Cần, kiệm phải là đức tính đầu tiên của người cách mạng, đối lập với nó là lãng phí. Người cho rằng, lãng phí là một căn bệnh, là tội lỗi với Đảng, với Nhà nước và nhân dân. Sự lãng phí gây ra rất nhiều tác hại trước mắt và hậu quả lâu dài. Hồ Chí Minh coi tiết kiệm là biện pháp quan trọng để tích lũy vốn, để sản xuất kinh doanh có hiệu quả. Đặc biệt trong điều kiện còn nhiều khó khăn, chỉ có đẩy mạnh sản xuất, thực hành tiết kiệm, thì đất nước mới phát triển ổn định, nhân dân mới có cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Người khẳng định: “Một dân tộc biết cần, kiệm, biết liêm, là một dân tộc giàu về vật chất, mạnh về tinh thần, là một dân tộc văn minh tiến bộ”(1).

Người đề ra cần, kiệm, liêm, chính là nhằm mục đích cao cả “lợi cho nước cho dân”, hoàn toàn khác với chữ cần, kiệm, liêm, chính dưới chế độ cũ. Người nói: “Bọn phong kiến ngày xưa nêu ra cần, kiệm, liêm, chính, nhưng không bao giờ làm mà lại bắt nhân dân phải tuân theo để phụng sự quyền lợi cho chúng. Ngày nay ta đề ra cần, kiệm, liêm, chính cho cán bộ thực hiện, làm gương cho nhân dân theo để lợi cho nước cho dân”(2). Bốn chữ cần, kiệm, liêm, chính, hiểu một cách đơn giản không khó, nhưng hiểu cho đầy đủ và đúng thì không dễ, đặc biệt là chữ kiệm.

Theo Bác, “Kiệm” là tiết kiệm, không xa xỉ, hoang phí, bừa bãi. Người còn chỉ rõ, kiệm và cần phải đi đôi với nhau, nó như hai chân của một con người vậy. Người đã từng phân tích rằng, cần mà không kiệm thì “làm chừng nào xào chừng ấy”, nó như cái thùng không đáy, nước đổ chừng nào, chảy ra hết chừng ấy, không lại hoàn không. Mặt khác, kiệm mà không cần thì không tăng thêm, không phát triển và sẽ dẫn tới thoái bộ, thụt lùi.

Theo Người, tiết kiệm không phải là bủn xỉn, mà những việc ích lợi cho đồng bào, cho Tổ quốc, thì bao nhiêu công, tốn bao nhiêu của cũng vui lòng.

Người luôn khẳng định, tiết kiệm là tích cực, là góp phần tiến lên, góp phần phát triển. Bàn về tiết kiệm để đẩy mạnh tăng gia sản xuất, Người đã nhấn mạnh: “Tiết kiệm không phải là ép bộ đội, cán bộ và nhân dân nhịn ăn, nhịn mặc. Trái lại, tiết kiệm cốt để giúp vào tăng gia sản xuất, mà tăng gia sản xuất là để dần dần nâng cao mức sống của bộ đội, cán bộ và nhân dân. Nói theo lối khoa học, thì tiết kiệm là tích cực, chứ không phải là tiêu cực”.

Về nội dung tiết kiệm, Người xác định nó được thể hiện ở các vấn đề chủ yếu sau:

– Một là, tiết kiệm sức lao động. Theo Người, có nhiều biện pháp để tiết kiệm sức lao động, nhưng quan trọng nhất là phải biết tổ chức sắp xếp lực lượng cho khéo, phải nâng cao năng suất lao động, phải phấn đấu để “1 người làm bằng 2, 3 người”.

– Hai là, tiết kiệm thời giờ. Đây là nội dung tiết kiệm rất quan trọng, nhưng nhiều người lại thường xem nhẹ, bỏ qua. Để mọi người thấu hiểu vấn đề này, Bác đã khẳng định rằng, thời giờ là tiền bạc. Và, Người đã có lời dạy rất sâu sắc: “Ai đưa vàng bạc vứt đi, là người điên rồ. Thì ai đưa thời giờ vứt đi, là người ngu dại”. Người luôn nhắc nhở cán bộ và nhân dân phải biết tiết kiệm thời giờ cho mình và tiết kiệm thời giờ cho người khác.

– Ba là, tiết kiệm tiền của. Theo Bác, tiết kiệm tiền của có quan hệ mật thiết với tiết kiệm sức lao động và tiết kiệm thời gian. Người luôn yêu cầu tất cả các cơ quan, đơn vị, địa phương, tất cả cán bộ, đảng viên phải hết sức chú ý tiết kiệm tiền của của Nhà nước, của nhân dân và của chính mình.

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn nêu cao tinh thần gương mẫu, Người là tấm gương sáng ngời về lối sống giản dị, thực hành tiết kiệm, chống lãng phí. Theo Người: “Quần chúng chỉ quý mến những người có tư cách, đạo đức. Muốn hướng dẫn nhân dân, mình phải làm mực thước cho người ta bắt chước… Hô hào dân tiết kiệm, mình phải tiết kiệm trước đã. Đồng chí ta phải học lấy bốn đức cách mạng: cần, kiệm, liêm, chính”(3).

Đức tính đó không chỉ thể hiện qua những bài viết, bài nói chuyện mà còn được biểu hiện qua những việc làm đời thường hằng ngày của Người. Người không chỉ kêu gọi mọi người tiết kiệm mà bản thân Người luôn ý thức và tự giác tiết kiệm vì mọi người, vì nhân dân, vì một xã hội ấm no hạnh phúc.

Tiết kiệm sức lao động

Tháng 12/1957, đang giữa mùa đông, nhân chuyến thăm Trung Quốc, Bác thấy có một loại cây lá vẫn xanh tốt trong khi nhiều loại cây khác đều rụng lá. Khi hỏi cán bộ địa phương và được biết đó là một loại cây có sức sống tốt, bốn mùa cây đều xanh tươi và ít rụng lá, tên khoa học là Syringapekinen Sisrup (tên gọi ở ta là cây săng xanh).

Bác đề nghị xin bạn một cây. Khi về nước, Bác đã cho trồng thử bên Nhà 54 trong khu Phủ Chủ tịch ở cạnh ao cá, Người nói với anh em làm vườn: “Đây là loại cây có sức sống tốt, mùa đông ít rụng lá, các chú chăm sóc thử xem. Nếu cây chịu được khí hậu nước ta và phát triển tốt thì sau này nhân giống trồng trên các đường phố, để mùa đông các cô, các chú công nhân quét đường đỡ tốn công sức, đỡ vất vả, khó nhọc”.

Năm 1958, Người chuyển sang sống và làm việc tại ngôi Nhà sàn, hàng ngày, đều đặn Bác đi bộ từ Nhà sàn sang nhà 54 để dùng cơm. Những hôm thời tiết xấu, mưa to ngập cả đường đi. Các đồng chí phục vụ xin phép Bác được mang cơm sang Nhà sàn để Bác khỏi đi lại vất vả. Bác nói: “Thế chú muốn một mình Bác vất vả hay muốn để nhiều người vất vả vì một mình Bác?”. Lời Bác nhẹ nhàng nhưng cương quyết. Hết giờ làm việc, mưa vẫn tầm tã, Bác xếp sắp tài liệu gọn gàng rồi xắn cao quần, tay cầm ô, tay chống gậy, lần từng bước qua con đường vòng ao cá nước chảy xiết sang nhà ăn dùng bữa trưa như thường lệ. Mỗi khi xong bữa, Người cũng tự tay xếp bát đĩa gọn ghẽ để bớt phần công việc cho các đồng chí phục vụ.

Tiết kiệm thời gian

Trong sinh hoạt hàng ngày, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đặt cho mình một kỷ luật chặt chẽ, vì thế mà Bác luôn sắp xếp thời gian tiến hành mọi việc thật hợp lý, sao cho ít tốn thời giờ mà lại đạt được hiệu quả cao nhất. Tiết kiệm thời gian của Bác không chỉ là tiết kiệm cho mình trong các cuộc họp, gặp mặt… mà còn không để lãng phí thời gian cho mọi người.

Năm 1945, mở đầu bài nói chuyện tại lễ tốt nghiệp khoá V Trường Huấn luyện cán bộ Việt Nam, Người thẳng thắn góp ý việc giấy mời ghi 8 giờ bắt đầu nhưng giờ đã 8 giờ 10 phút rồi mà nhiều người chưa đến. Người khuyên anh em phải làm việc cho đúng giờ vì thời gian rất quý báu.

Bác quý thời gian của mình bao nhiêu thì cũng quý thời gian của người khác bấy nhiêu, vì vậy thường không bao giờ để bất cứ ai phải đợi mình.

Năm 1953, Bác quyết định đến thăm lớp chỉnh huấn của anh chị em trí thức, lúc đó đang bước vào cuộc đấu tranh tư tưởng gay go. Tin vui đến làm náo nức cả lớp học, mọi người hồi hộp chờ đợi.

Bỗng chuyển trời đột ngột, mây đen ùn ùn kéo tới, rồi một cơn mưa dồn dập, xối xả, tối đất, tối trời, hai ba tiếng đồng hồ không dứt. Ai cũng xuýt xoa, tiếc rẻ: Mưa thế này, Bác đến sao được nữa, trời hại quá.

Giữa lúc trời đang trút nước, lòng người đang thất vọng, thì từ ngoài hiên lớp học có tiếng rì rào, rồi bật lên thành tiếng reo át cả tiếng mưa ngàn, suối lũ: – Bác đến rồi, anh em ơi! Bác đến rồi!

Trong chiếc áo mưa ướt sũng nước, quần sắn đến quá đầu gối, đầu đội nón, Bác hiện ra giữa niềm ngạc nhiên, hân hoan và sung sướng của tất cả mọi người.

Về sau, anh em được biết: Giữa lúc Bác chuẩn bị đến thăm lớp thì trời đổ mưa to. Các đồng chí làm việc bên cạnh Bác đề nghị Bác cho báo hoãn đến một buổi khác. Có đồng chí đề nghị tập trung lớp học ở một địa điểm gần nơi ở của Bác…

Nhưng Bác không đồng ý và nói rằng đã hẹn thì phải đến, đến cho đúng giờ. Thà chỉ một mình Bác và một vài chú nữa chịu ướt còn hơn để cả lớp học phải chờ uổng công.

Có thể nói, câu chuyện về tiết kiệm thời gian, về thói quen đúng giờ của Chủ tịch Hồ Chí Minh là bài học đạo đức có ý nghĩa sâu sắc về tôn trọng chính mình và sự tôn trọng giữa con người với con người trong công việc cũng như trong cuộc sống thường ngày. Câu chuyện đã làm sáng rõ chân dung của Bác: Giản dị, phong cách làm việc mẫu mực, suốt đời chỉ lo cho nước, cho dân, có quên chỉ quên mình.

Tiết kiệm tiền của dân

Bác nói: “Cơm chúng ta ăn, áo chúng ta mặc, vật liệu chúng ta dùng, đều do mồ hôi nước mắt của nhân dân mà ra. Vì vậy, chúng ta phải đền bù xứng đáng cho nhân dân. Muốn làm được như vậy, chúng ta phải cố gắng thực hiện, cần, kiệm, liêm, chính”(4).

Năm 1954, từ Việt Bắc trở về Hà Nội, từ chối không ở ngôi nhà của toàn quyền Đông Dương, Bác chọn cho mình ngôi nhà cấp bốn của người thợ điện để ở. Mùa hè năm 1958, Kiến trúc sư Nguyễn Văn Ninh, Cục trưởng Cục thiết kế Dân dụng, Bộ Kiến trúc được giao thiết kế ngôi nhà sàn cho Bác, đơn sơ, giản dị như lời Bác nói: Chú xem nên làm thế nào thật đơn giản, chỉ cần một phòng ngủ và một phòng làm việc nhỏ thôi, không cao lắm, không cầu kỳ.

Bác tiết kiệm đến những thứ nhỏ như tờ giấy: “Giấy bút, vật liệu đều tốn tiền của Chính phủ, tức là của dân; ta cần phải tiết kiệm. Nếu một miếng giấy nhỏ đủ viết, thì chớ dùng một tờ to. Một cái phong bì có thể dùng hai ba lần”(5). Hàng ngày các văn bản Bác đều viết ở mặt sau của bản tin Thông tấn xã Việt Nam; còn phong bì Bác đều dùng lại phong bì của các nơi gửi tới đến 2, 3 lần. Làm được những việc nhỏ thì sẽ thành cái to như Bác đã chỉ rõ: nơi nào cũng tiết kiệm một chút, thì trong một năm đỡ được hàng vạn tấn giấy, tức là hàng triệu đồng bạc. Nhờ tiết kiệm… mà lợi cho dân rất nhiều.

Một lần Bác đọc trên báo Hà Nội mới có tin ở Hợp tác xã thủ công Ngũ Xã, Hà Nội chuẩn bị đúc tượng đồng bán thân Bác, Bác nói ngay với các đồng chí Văn phòng yêu cầu dừng việc đó lại và dùng số tiền ấy xây thêm một phòng học cho các cháu học sinh.  Là một vị Chủ tịch nước nhưng quần áo của Bác cũng chỉ có vài bộ may cùng kiểu. Bữa ăn hàng ngày của Người cũng hết sức giản dị. Bác yêu cầu bữa ăn chỉ vừa đủ, tránh lãng phí.

Năm 1957, Bác sang thăm một số nước Đông Âu. Sau buổi tiệc do Đại sứ quán Việt Nam tổ chức để Bác chiêu đãi các vị lãnh đạo Ba Lan, Bác hài lòng khen anh em tổ chức tiết kiệm và trang trọng, các món ăn không thừa, không thiếu, Người nói: “Ăn uống lãng phí, Bác xót xa lắm, vì đây là tiền bạc của Nhà nước, của nhân dân. Bà con ta ở trong nước làm đổ mồ hôi, sôi nước mắt, mới có mà ăn. Vì vậy để lãng phí, xa hoa là có tội với nhân dân”.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy rằng: Nếu đua về sự xa hoa với người thì bao giờ ta cũng thua nhưng nếu đua về sự cần kiệm thì ta nhất định thắng. Tuy nhiên, quan điểm “Tiết kiệm” của Bác không phải là hà tiện, lúc nào cũng bo bo giữ cho riêng mình, mà với Người “việc gì nên làm thì tốn kém bao nhiêu cũng làm, việc gì không đáng làm thì chỉ 1 xu cũng không làm”.

Mùa hè năm 1967, khi thấy thời tiết nóng bức, nắng chói chang, Bác nói với các đồng chí Văn phòng ra quầy tiết kiệm, rút hết số tiền còn trong sổ đem sang Bộ Quốc phòng, nói là Bác gửi tặng bộ đội phòng không để mua nước ngọt cho em chiến sĩ trực phòng không uống (với số tiền đó đủ mua nước uống cho bộ đội phòng không không quân miền Bắc trong vòng một tuần).

Vào dịp Quốc khánh 2/9 hàng năm, Bác vẫn cho các đồng chí lãnh đạo tổ chức bắn pháo hoa chào mừng, kỷ niệm ngày lễ dù Bác biết rằng việc làm này rất tốn kém. Ngày 31/8/1969, tình hình sức khỏe của Bác rất xấu, các đồng chí tổ chức xin phép ngày lễ 2/9 tới sẽ không bắn pháo hoa, nhưng Bác không đồng ý vì Bác tâm niệm “bắn pháo hoa để nhân dân vui”, Bác hiểu ngày Quốc khánh trọng đại là thành quả của nhân dân. Làm lễ lớn để kỷ niệm cũng chính là cổ vũ tinh thần, giúp nhân dân hăng hái học tập, sản xuất và chiến đấu, xây dựng đất nước. Và đến khi đặt bút căn dặn lại một chút “việc riêng” trong Di chúc, Người viết: “Sau khi tôi qua đời, chớ nên tổ chức điếu phúng linh đình, để khỏi lãng phí thời giờ và tiền bạc của nhân dân”.

Đi đôi với thực hành tiết kiệm là chống lãng phí, xa xỉ. Lãng phí được Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ là tiêu dùng bữa bãi; lãng phí tập trung vào 3 loại: lãng phí lao động, lãng phí thời gian, lãng phí tiền của của nhân dân, đất nước. Bác nhiều lần nhấn mạnh: tham ô, lãng phí và quan liêu là một thứ “giặc nội xâm”, là kẻ thù của đạo đức cách mạng, của xã hội chủ nghĩa.

Cho nên chúng ta phải kiên quyết chống nạn lãng phí ở các cơ quan và trong sinh hoạt của chúng ta. Chống cách tiêu dùng bừa bãi tiền của của nhân dân và vốn liếng của Chính phủ.

Hiện nay có những cuộc khai hội, những lễ kỷ niệm, những đám yến tiệc tốn hàng vạn, hàng chục vạn cần phải chấm dứt nạn phô trương ấy, lãng phí ấy. Lãng phí không phải chỉ là tiêu tốn tiền của, mồ hôi nước mắt của nhân dân, mà nguy hiểm hơn, từ hoang phí xa xỉ sẽ dẫn đến tham ô, nhũng nhiễu, mất tư cách, đạo đức của người cán bộ, đảng viên, gây mất lòng tin trong nhân dân, từ đó sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến công cuộc xây dựng và phát triển đất nước.

Như vậy, tiết kiệm của Nhà nước nghĩa là tiết kiệm cho dân. Để có thể tiết kiệm, chống lãng phí, cán bộ, đảng viên cũng cần rèn luyện phẩm chất đạo đức, tác phong làm việc, từ đó tạo ra sự tin tưởng, đồng thuận trong dân, tạo ảnh hưởng tích cực đến công tác xây dựng và phát triển đất nước. Chủ tịch Hồ Chí Minh tiết kiệm không chỉ xuất phát từ hoàn cảnh cụ thể của đất nước, mà còn từ tấm lòng yêu thương dân tha thiết. Điều này không chỉ cần thiết trong thời kỳ đất nước còn chiến tranh, mà còn có giá trị thực tế đối với giai đoạn hiện nay, khi kinh tế đã phát triển hơn, đời sống của nhân dân lao động dần được cải thiện.

Những lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh và tấm gương sáng ngời của Bác về thực hành tiết kiệm chống lãng phí đến nay vẫn còn nguyên giá trị và là những bài học lớn vô cùng quý giá cho mọi thế hệ người Việt Nam noi theo.