Bác Hồ và nạn đói khủng khiếp năm 1945

Đầu năm 1945, nhiều vùng nông thôn miền Bắc chìm trong cảnh đói khát. Trên những con đường làng, người dân phải rời quê đi tìm thức ăn; nhiều gia đình không còn thóc gạo dự trữ, còn những người già và trẻ nhỏ chịu ảnh hưởng đặc biệt nặng nề.

Nạn đói có nhiều nguyên nhân chồng chất. Chính sách trưng thu lương thực của Nhật và Pháp, việc cưỡng bức chuyển đổi sản xuất, sự gián đoạn giao thông do chiến tranh và thiên tai đã khiến nguồn lương thực bị thiếu hụt nghiêm trọng. Gạo ở nhiều nơi không đến được vùng đang đói, trong khi người dân mất dần khả năng mua thực phẩm.

Từ căn cứ Việt Bắc, Hồ Chí Minh và các đồng chí lãnh đạo nhận thức rõ rằng cứu đói là nhiệm vụ cấp thiết. Việt Minh vận động nhân dân giúp đỡ nhau, tổ chức quyên góp lương thực và đấu tranh chống việc thu vét thóc gạo của quân Nhật. Tại nhiều địa phương, quần chúng tìm cách lấy lại lương thực trong các kho để cứu người đang đói.

Những hoạt động ấy vừa mang ý nghĩa nhân đạo, vừa có ý nghĩa chính trị. Người dân nhìn thấy sự đối lập giữa cảnh đói khổ của đồng bào và việc lương thực bị kiểm soát, trưng thu để phục vụ chiến tranh. Phong trào cứu đói vì thế góp phần thúc đẩy sự bất bình đối với chính quyền thống trị và tăng cường sự tham gia của quần chúng vào hoạt động cách mạng.

Trong hoàn cảnh khó khăn, cán bộ Việt Minh phải tìm cách tổ chức cứu trợ mà vẫn bảo đảm an toàn cho cơ sở. Việc vận chuyển thóc gạo, phân phối cho các gia đình và huy động người dân tham gia đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các làng xã.

Thảm họa đói năm 1945 đã để lại hậu quả sâu sắc trong đời sống dân tộc. Ước tính thường được dẫn là khoảng hai triệu người chết đói, dù con số chính xác còn phụ thuộc vào nguồn thống kê.

Khi Nhật đầu hàng Đồng minh vào tháng 8 năm 1945, nạn đói vẫn là một trong những vấn đề lớn mà chính quyền cách mạng phải giải quyết ngay sau khi giành được độc lập. Cuộc đấu tranh giành chính quyền diễn ra trong bối cảnh nhân dân vừa chịu nạn đói, vừa phải đối mặt với sự sụp đổ của trật tự cai trị cũ.