BÁC HỒ VÀ NHỮNG NGÀY ĐẦU XÂY DỰNG CĂN CỨ CÁCH MẠNG Ở PÁC BÓ
Đầu năm 1941, giữa lúc tình hình thế giới và trong nước có nhiều biến động, một người đã dành gần trọn tuổi trẻ của mình cho hành trình tìm đường cứu nước đang từng bước tiến về phía biên giới Việt Nam. Sau hơn ba mươi năm xa Tổ quốc, ngày 28 tháng 1 năm 1941, Nguyễn Ái Quốc trở về nước qua vùng biên giới Việt – Trung và đến Pác Bó, thuộc xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng. Đó là một sự kiện đặc biệt trong cuộc đời hoạt động cách mạng của Người, bởi từ thời điểm này, Nguyễn Ái Quốc có điều kiện trực tiếp lãnh đạo phong trào cách mạng trong nước sau nhiều năm hoạt động ở nước ngoài.
Pác Bó khi ấy là một vùng núi rừng hiểm trở, nằm gần biên giới Việt – Trung. Những con đường vào khu vực này nhỏ hẹp, địa hình phức tạp, dân cư sống rải rác trong các bản làng. Đối với hoạt động cách mạng bí mật, đây là một địa bàn có vị trí thuận lợi. Người dân địa phương có truyền thống yêu nước và có điều kiện giúp đỡ, che chở cán bộ cách mạng. Vì vậy, sau khi trở về, Nguyễn Ái Quốc lựa chọn Pác Bó làm nơi hoạt động và từng bước xây dựng căn cứ.
Trong những ngày đầu, Người ở tại nhà ông Lý Quốc Súng. Sau đó, ngày 8 tháng 2 năm 1941, Người chuyển vào sống và làm việc tại hang Cốc Bó. Hang Cốc Bó không rộng, nằm giữa núi rừng và gần một dòng suối. Điều kiện sinh hoạt ở đây rất thiếu thốn. Nhưng đối với Nguyễn Ái Quốc, một nơi ở đơn sơ không phải trở ngại lớn. Điều quan trọng nhất là Người có thể trực tiếp làm việc, gặp gỡ cán bộ, nghiên cứu tình hình và chỉ đạo phong trào cách mạng trong nước.
Dòng suối chảy trước hang Cốc Bó được Nguyễn Ái Quốc đặt tên là suối Lê-nin, còn ngọn núi phía trước được Người gọi là núi Các Mác. Những tên gọi ấy gắn với tư tưởng và con đường cách mạng mà Người đã lựa chọn. Từ nơi ở đơn sơ ấy, công việc bắt đầu được triển khai với nhịp độ khẩn trương. Nguyễn Ái Quốc dành nhiều thời gian nghiên cứu tình hình trong nước, tìm hiểu đời sống của nhân dân, gặp gỡ cán bộ và trực tiếp chỉ đạo việc xây dựng các tổ chức cách mạng.
Cuộc sống của Người tại Pác Bó vô cùng giản dị. Ban ngày Người làm việc bên bờ suối hoặc tại những địa điểm kín đáo trong khu vực, tối trở về hang. Bữa ăn thường là những thức ăn đơn sơ của vùng núi. Không có phòng làm việc đầy đủ, không có bàn ghế như ở các cơ quan sau này. Có lúc Người sử dụng một tảng đá bên bờ suối làm nơi viết tài liệu. Chính trong hoàn cảnh đó, Nguyễn Ái Quốc vẫn duy trì công việc nghiên cứu và huấn luyện cán bộ. Người dịch tài liệu “Lịch sử Đảng Cộng sản (b) Nga (tóm tắt)” để phục vụ công tác đào tạo cán bộ cách mạng. Những trang tài liệu được chuẩn bị trong điều kiện thiếu thốn ấy có ý nghĩa thiết thực đối với công tác giáo dục, huấn luyện những người sẽ trực tiếp hoạt động trong phong trào cách mạng.
Tháng 2 năm 1941, Nguyễn Ái Quốc sáng tác bài thơ “Tức cảnh Pác Bó”. Bài thơ chỉ có bốn câu nhưng phản ánh khá rõ cuộc sống của Người trong những ngày đầu ở Pác Bó: “Sáng ra bờ suối, tối vào hang, / Cháo bẹ, rau măng vẫn sẵn sàng. / Bàn đá chông chênh dịch sử Đảng, / Cuộc đời cách mạng thật là sang.” Trong bốn câu thơ ấy, hình ảnh cuộc sống hiện lên rất giản dị. Buổi sáng ra suối, buổi tối trở về hang, thức ăn là cháo bẹ và rau măng, nơi làm việc là một tảng đá bên dòng suối. Nhưng điều đáng chú ý là Nguyễn Ái Quốc không nhìn những thiếu thốn ấy bằng tâm trạng bi quan. Người vẫn giữ được tinh thần lạc quan và xem việc được trực tiếp hoạt động cách mạng trong nước là một niềm vui lớn.
Tuy nhiên, công việc ở Pác Bó không chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu và viết tài liệu. Nguyễn Ái Quốc hiểu rằng muốn cách mạng phát triển thì phải có lực lượng quần chúng rộng lớn. Người đặc biệt quan tâm đến việc xây dựng các tổ chức cứu quốc và đào tạo cán bộ. Từ Pác Bó, Người trực tiếp chỉ đạo thí điểm xây dựng phong trào ở Hà Quảng, Hòa An và Nguyên Bình. Cán bộ được đưa về các địa phương để tuyên truyền, vận động nhân dân, xây dựng tổ chức và phát triển cơ sở cách mạng.
Cao Bằng là nơi có nhiều dân tộc sinh sống, trong đó có đông đồng bào Tày, Nùng và các dân tộc khác. Việc vận động quần chúng vì thế đòi hỏi cán bộ phải hiểu phong tục, tập quán và đời sống của nhân dân. Nguyễn Ái Quốc rất coi trọng việc cán bộ phải gần dân, hiểu dân và dựa vào dân. Người không xem việc tuyên truyền chỉ đơn giản là nói cho nhân dân nghe những chủ trương cách mạng, mà phải làm cho nhân dân hiểu được hoàn cảnh đất nước và thấy được trách nhiệm của chính mình đối với vận mệnh dân tộc.
Từ những bản làng ở Cao Bằng, phong trào bắt đầu phát triển. Các hội cứu quốc được thành lập. Những người yêu nước được tập hợp. Thanh niên, phụ nữ, nông dân và nhiều tầng lớp khác lần lượt tham gia các tổ chức phù hợp. Theo các tài liệu lịch sử, trong khoảng từ tháng 2 đến tháng 4 năm 1941, phong trào Việt Minh tại ba châu Hà Quảng, Hòa An và Nguyên Bình đã thu hút khoảng 2.000 người tham gia các đoàn thể cứu quốc. Điều đó cho thấy công tác vận động và tổ chức quần chúng ở Cao Bằng đã đạt được những kết quả quan trọng trong một thời gian tương đối ngắn.
Nhưng xây dựng phong trào quần chúng chỉ là một phần trong công việc mà Nguyễn Ái Quốc đang tiến hành. Người còn đặc biệt chú trọng đến công tác đào tạo cán bộ. Những người tham gia phong trào cần được trang bị kiến thức về cách mạng, phương pháp tổ chức quần chúng và kỹ năng hoạt động trong điều kiện bí mật. Các lớp huấn luyện được tổ chức ở những địa điểm phù hợp với yêu cầu an toàn. Không có những lớp học với bàn ghế đầy đủ như ngày nay. Người học có thể phải học giữa núi rừng, trong những căn nhà của đồng bào hoặc tại những địa điểm bí mật. Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, nhiều cán bộ được rèn luyện và trưởng thành.
Nguyễn Ái Quốc hiểu rất rõ rằng một phong trào cách mạng không thể chỉ dựa vào một vài người lãnh đạo. Nếu muốn phong trào phát triển lâu dài, phải có một đội ngũ cán bộ có khả năng hoạt động ở cơ sở. Những cán bộ ấy phải biết đi vào nhân dân, biết tổ chức quần chúng, biết xây dựng cơ sở và biết giữ bí mật. Vì vậy, công tác đào tạo cán bộ ở Pác Bó không chỉ là truyền đạt kiến thức mà còn gắn liền với thực tiễn hoạt động cách mạng.
Trong lúc phong trào ở Cao Bằng đang được xây dựng, tình hình thế giới tiếp tục diễn biến phức tạp. Chiến tranh thế giới thứ hai đang diễn ra. Phát xít Nhật ngày càng mở rộng chiến tranh ở châu Á. Ở Đông Dương, nhân dân Việt Nam phải chịu sự áp bức của thực dân Pháp và sự khống chế ngày càng tăng của phát xít Nhật. Trước tình hình ấy, cách mạng Việt Nam cần xác định rõ nhiệm vụ trọng tâm và xây dựng một lực lượng đủ rộng để tập hợp nhân dân.
Để giải quyết những vấn đề đó, Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương được triệu tập tại Pác Bó. Hội nghị diễn ra từ ngày 10 đến ngày 19 tháng 5 năm 1941 tại lán Khuổi Nặm, dưới sự chủ trì của Nguyễn Ái Quốc. Đây là một hội nghị có ý nghĩa quan trọng đối với cách mạng Việt Nam. Hội nghị xác định giải phóng dân tộc là nhiệm vụ cấp thiết hàng đầu và quyết định thành lập Mặt trận Việt Nam Độc lập Đồng minh, gọi tắt là Việt Minh.
Sự ra đời của Việt Minh đánh dấu một bước quan trọng trong việc tập hợp lực lượng. Mục tiêu là đoàn kết rộng rãi những người Việt Nam yêu nước, không phân biệt thành phần, nhằm cùng nhau đấu tranh giành độc lập dân tộc. Những kinh nghiệm vận động và tổ chức quần chúng ở Cao Bằng được tiếp tục phát triển trong phạm vi rộng hơn. Từ những cơ sở nhỏ ở các bản làng, phong trào từng bước mở rộng.
Sau Hội nghị Trung ương 8, công việc ở Pác Bó vẫn tiếp tục. Các tổ chức cứu quốc được củng cố, cán bộ tiếp tục được đào tạo và phong trào quần chúng được mở rộng. Pác Bó trở thành một trong những địa bàn quan trọng của cách mạng Việt Nam trong giai đoạn chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa. Từ nơi đây, những cán bộ được đào tạo tiếp tục đi về các địa phương, xây dựng cơ sở và phát triển phong trào.
Trong những năm tiếp theo, phong trào cách mạng ngày càng phát triển. Đến tháng 12 năm 1944, tại Cao Bằng, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập với 34 chiến sĩ, do Võ Nguyên Giáp tổ chức và chỉ huy. Đây là lực lượng tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam. Sự ra đời của đội quân này là kết quả của cả một quá trình chuẩn bị về chính trị, tổ chức và lực lượng trong những năm trước đó.
Nhìn lại những ngày Nguyễn Ái Quốc ở Pác Bó, có thể thấy Người đã dành sự quan tâm đặc biệt cho việc xây dựng nền tảng của cách mạng. Người không chỉ nghiên cứu lý luận, không chỉ viết tài liệu mà còn trực tiếp đi vào thực tế, gặp gỡ nhân dân, đào tạo cán bộ và xây dựng phong trào. Những công việc ấy diễn ra trong điều kiện rất khó khăn nhưng từng bước tạo nên một lực lượng ngày càng lớn mạnh.
Bốn năm sau ngày Người trở về Pác Bó, cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945 giành thắng lợi. Ngày 2 tháng 9 năm 1945, tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, tuyên bố trước quốc dân đồng bào và thế giới sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Đó là một thời khắc lịch sử trọng đại. Nhưng phía sau thời khắc ấy là cả một quá trình chuẩn bị lâu dài, trong đó những năm tháng ở Pác Bó giữ một vị trí đặc biệt.
Ngày nay, khi đến Pác Bó, người ta có thể nhìn thấy hang Cốc Bó, dòng suối Lê-nin, núi Các Mác và lán Khuổi Nặm. Những địa danh ấy đã trở thành những dấu tích lịch sử gắn với một giai đoạn quan trọng trong cuộc đời hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Nhưng điều đáng nhớ nhất không chỉ nằm ở những địa điểm ấy. Điều đáng nhớ là từ một vùng núi xa xôi, trong điều kiện thiếu thốn và nguy hiểm, Nguyễn Ái Quốc đã cùng các đồng chí từng bước xây dựng lực lượng, đào tạo cán bộ, tổ chức nhân dân và chuẩn bị cho một cuộc đấu tranh giành độc lập.
Pác Bó vì thế không chỉ là nơi Người từng sống trong một hang đá hay từng ngồi bên một tảng đá để viết tài liệu. Pác Bó còn là nơi ghi dấu một giai đoạn Người trực tiếp trở về với đất nước, trực tiếp đến với nhân dân và trực tiếp chuẩn bị những điều kiện quan trọng cho cách mạng Việt Nam. Từ những lớp học giữa núi rừng, từ những cán bộ được đào tạo, từ những cơ sở nhỏ trong các bản làng, một phong trào lớn dần hình thành. Và khi thời cơ lịch sử xuất hiện, sức mạnh ấy đã góp phần đưa dân tộc Việt Nam bước vào mùa thu năm 1945 – mùa thu của độc lập và tự do.
Nguồn đối chiếu: Bảo tàng Hồ Chí Minh, Cổng Thông tin điện tử Hồ Chí Minh, Tư liệu Văn kiện Đảng và Hồ Chí Minh Toàn tập.
