Bác Hồ với cụ Phan Châu Trinh

Ngày 5-6-1911, Nguyễn Tất Thành với cái tên là Ba rời Sài Gòn và ngày 15- 7-1911 đến cảng Lơ Havơrơ (Le Havre) còn Phan Châu Trinh rời Sài Gòn ngày l-4- 1911 và đến Pháp vào ngày 27-4 cùng năm, ngụ tại Pari. Khoảng cách giữa Lơ Havơrơ và Pari - nơi cụ Phan đang sống - chỉ có hơn 100 cây số, đi lại dễ dàng…Chắc chắn trong dịp này Ngƣời đã tranh thủ đến Pari gặp cụ Phan, làm quen với những ngƣời quanh Cụ, và đặc biệt để bàn bạc với Cụ về hƣớng sống và học tập. Và có thể không phải chỉ đến một lần... Có ba bức thƣ với thủ bút của Tất Thành mà cụ Phan còn giữ đƣợc đem về nƣớc năm 1925 và gia đình đã gửi ra Việt Bắc tặng Trung ƣơng trong kháng chiến chống thực dân Pháp, nay lƣu tại Bảo tàng Hồ Chí Minh… Có lẽ do yêu cầu bảo mật các thƣ đều không đƣợc ghi ngày tháng nhƣng có thể phán đoán bức thƣ sau đây đã đƣợc viết vào dịp trên. Nguyên văn nhƣ sau: “Hy Mã nghi bá đại nhơn, Cách đây không tiếp được tôn tín, không hay Bác hành chỉ thế nào và sự thể bên ta thế nào? Và cháu muốn biết như cháu có thể gặp Bác trước lúc Bác đi hay không, vì cháu rất cần một ít lời tôn hội, xin Bác trả lời liền cho cháu vì chừng trong tuần lễ cháu sẽ xuống tàu “đi chưa biết đâu”. Kính chúc Bác, M.Trường và em Dật và các đồng bào yên hảo”. C.Đ: Tất Thành 10. Orchard Place Southampton England Theo lời thƣ trên đây thì: Tất Thành biết rõ tình hình cụ Phan đang bị Bộ Thuộc địa ép phải đi khỏi Pari nên yêu cầu Cụ trả lời ngay để đến gặp chỉ trong vòng một tuần lễ... Do đó có thể đoán là mặc dù ghi địa chỉ ở Anh nhƣng lúc đó Tất Thành không phải ở Anh mà thực ra đang ở không xa Pari, có thể ở nhà chủ tàu tại Anh Ađơretxơ (Saint - Adresse), ngoại ô Lơ Havơrơ chỉ cách Pari hơn một trăm cây số. Lời thăm hỏi rất thân tình về mọi ngƣời ở quanh Phan Châu Trinh lúc đó, kể cả luật sƣ Phan Văn Trƣờng nói lên họ đã gặp gỡ nhau rồi. Sau thƣ trên có thể đã có cuộc gặp gỡ giữa cụ Phan và Tất Thành tại Pari trƣớc chuyến đi xa bằng tàu biển. Theo phán đoán của chúng tôi thì thời đó nơi dừng chân của Bác Hồ sau các chuyến đi là cảng Lơ Havơrơ. Vì mấy nguyên nhân: đó là nơi dừng lâu nhất của tàu Latútsơ Tơrêvin có nhẽ của chủ tàu và nhiều bạn bè quen biết trên tàu có thể làm nơi tá túc, nơi đó rất gần Pari, chỗ ở của cụ Phan và những ngƣời bạn khác, chỉ 1- 2 giờ là đến gặp đƣợc; nơi đó chỉ cách nƣớc Anh một eo biển Manche, rất dễ lánh sang đất Anh thuộc chính quyền Hoàng gia vốn lúc này không mấy thân thiện với Pháp (Nhƣ thể hiện trong năm 1915, Chính phủ Anh không đáp ứng yêu cầu của Pháp soát xét nơi ở của Tất Thành để tìm các thƣ phúc đáp của Phan Châu Trinh hoặc cả sau này khi Chính phủ Hoàng gia ký lệnh thả Nguyễn Ái Quốc tại Hồng Kông năm 1931...) Cần khám phá châu Mỹ và nƣớc Mỹ đang thời kỳ phát triển mạnh mẽ, Tất Thành đã lên làm việc ở một chiếc tàu đi Nam Mỹ và Bắc Mỹ. Anh đã dừng lại Niu Yoóc, lên bờ để làm thêm kiếm sống, viết thƣ về nƣớc nhờ tìm tin, địa chỉ của cha và đã gặp đại diện phong trào yêu nƣớc Triều Tiên tại Mỹ và học tập kinh nghiệm đấu tranh của họ… Nhƣng Tất Thành không ở Mỹ lâu, trong quý I năm 1913 Ngƣời đã trở về Lơ Havơrơ, cùng bàn bạc với cụ Phan và chuyển sang ở Anh, Tất Thành đã gửi bức thƣ sau cho cụ Phan: “Hy Mã nghi bá đại nhơn, Cháu kính chúc Bác, em Dật và ông Trạng, mấy anh em ta ở Pari đều mạnh giỏi. Nay cháu đã tìm nơi để học tiếng. Mấy bốn tháng rưỡi nay thì chỉ làm với Tây, nói tiếng Tây luôn luôn. Tuy ở Anh nhưng chẳng khác gì ở Pháp và ngày tháng chỉ lo làm cho khỏi đói chứ chẳng học được bao nhiêu. Cháu ao ước rằng 4, 5 tháng nữa khi gặp Bác thì cháu sẽ nói và hiểu được tiếng Anh nhiều nhiều. Bên ta có gì mới không? Và nếu Bác dịch xong mấy hồi rồi xin Bác gởi cho cháu. Chuyến này Bác sẽ đi nghỉ hè ở đâu? Nay kính Cuồng Điệt Tất Thành. Crayton Court Hotel West Ealingw London Câu cuối thƣ hỏi về vấn đề đi nghỉ hè theo tập quán ở phƣơng Tây và không nói gì đến không khí chiến tranh, cho phép ta đoán thời gian viết thƣ khoảng giữa năm 1913. Câu “Xin gởi mấy hồi sau” của một bản dịch chắc là của tập Giai nhơn kỳ ngộ mà Tất Thành đã đọc “mấy hồi trƣớc” trong một chuyến đến thăm cụ Phan trƣớc đó. Ở Anh mà làm việc với ngƣời Pháp và nói tiếng Pháp, có thể là với sự gởi gắm của bạn bè Pháp, Tất Thành đã vào làm việc trong êkíp hầu hết là ngƣời Pháp của vua bếp Excốpphie. Với lời ƣớc hẹn “4,5 tháng nữa khi gặp Bác cháu sẽ…” có thể thấy rõ hơn trong tình hình bác Phan khó di chuyển vì bị kiểm soát, từ Anh, Tất Thành đã có nhiều cuộc đến gặp Bác Phan tại Pari… Ngoài hai bức thƣ trên, cụ Phan còn giữ đƣợc một cái “các” của Cuồng Điệt Tất Thành gửi từ một địa phƣơng tên 1à “Xuphơrarát'' mà tập sách Hồ Chí Minh, biên niên tiểu sử xác định là ở Anh. Nội dung là một bài thơ tám câu bảy chữ nói lên cảm xúc của bản thân với tác phẩm: “Giai nhân kỳ ngộ”, cụ Phan đã phóng tác… Lời cuối thật thắm thiết ''Hy Mã nghi bá đại nhơn thấu Cuồng Điệt”. Có một bức thƣ thứ tƣ của Tất Thành do bà Thu Trang tìm đƣợc bản dịch tiếng Pháp ở thƣ khố Ôđinô của Bộ Ngoại giao Pháp đã dịch lại nhƣ sau: “Kính gởi Nghi bá đại nhơn Tiếng súng đã rền vang và thây người đã phủ trên đất. Năm cường quốc đã vào vòng chiến và chín nước đang đánh nhau. Cháu chợt nhớ đến thư cách đây mấy tháng đã viết về cơn dông bão này. Định mệnh sẽ dành cho chúng ta nhiều bất ngờ và không thể nói trước ai sẽ thắng… Các nước trung lập đang còn lưỡng lự và các nước tham chiến chưa rõ được ý họ. Tình hình như vậy ai nhúng mũi vào thì chỉ có thể đứng về phía này hoặc phía kia. Hình như người Nhật có ý nhúng tay vào. Cháu nghĩ trong vòng 3, 4 tháng nữa số phận châu Á sẽ thay đổi và thay đổi nhiều. Mặc kệ những kẻ đang đánh nhau và bạo động, phần chúng ta hãy cứ bình tâm. Xin gửi lời thăm Nghi bá và em Dật. Xin trả lời cháu về địa chỉ sau đây: Nguyễn Tất Thành Số nhà 8 Stenphen Totterham Rd. London Thƣ trên đƣợc viết khi cuộc chiến đã diễn ra ác liệt. Nhƣng theo tài liệu sƣu tầm đƣợc thì Phan Châu Trinh cùng với Phan Văn Trƣờng đã bị bắt ngày 14-9- 1914, chỉ hơn một tháng sau khi chiến tranh bắt đầu. Nhƣ vậy có thể là Tất Thành đã viết thƣ khi chƣa biết cụ Phan bị bắt và thƣ này đã bị cơ quan điều tra lấy đƣợc, cho dịch và sao gửi cho Bộ Ngoại giao. Ngoài ra, Báo cáo kết thúc vụ án của Dự thẩm toà án binh Caron viết rõ là “Soát nhà Phan Châu Trinh đã lấy được rất nhiều thứ rất khả nghi trong đó có các thư của Tất Thành ở số 8 đường Stenphen Road -Totterham ở London đã gửi công hàm cho Chính phủ Anh nhờ soát nhà Tất Thành nhưng không được phía Anh đáp ứng”. Trong biên bản thẩm vấn Cao Đắc Minh với tƣ cách nhân chứng, Caron có đƣa ra một thƣ và Đắc Minh đã khẳng định đó là thƣ Tất Thành trả lời cho cụ Phan. Trong bức thƣ bà Thu Trang tìm đƣợc ở thƣ khố Ôđinô, Tất Thành cũng nhắc đến thƣ viết về “cơn dông bão” chắc cũng ở trong số thƣ đã bị lấy khi soát nhà cụ Phan. Các tài liệu trên cho thấy mối quan hệ thân tình giữa Bác Hồ và cụ Phan ngay từ trong nƣớc và sự gắn bó giữa hai vị trong những năm đầu Ngƣời tham gia hoạt động cách mạng.