Bác Hồ với tiếng Nga

“Ông Nguyễn đƣợc dẫn đến Khách sạn Quốc tế (…), ông Nguyễn rất bằng lòng đƣợc ở một khách sạn rộng rãi, ăn uống đầy đủ, sách báo không thiếu”. Ông Nguyễn bắt đầu học tiếng Nga. Hai ngày sau, một ngƣời Pháp trẻ tuổi, Pôn, đến tìm ông Nguyễn. Đây là một ngƣời bạn thân của ông Nguyễn (…) - Anh đấy ƣ? – Pôn hỏi. -Vâng, tôi đây – ông Nguyễn trả lời. -Anh làm thế nào mà đến đƣợc? -Nhƣ lệ thƣờng thôi, bằng cách bí mật. -Anh đến đây vào lúc đang buồn. Lênin vĩ đại vừa mới mất (…). Anh thấy xứ này thế nào? -Tôi thấy rất rét. Ngoài ra không biết chuyện gì khác, vì tôi đã hứa với ngƣời cán bộ là không ra khỏi khách sạn. - A! Đúng thế, ở đây rất nghiêm ngặt, vì có nhiều do thám ngoại quốc tìm cách lọt vào nƣớc này. - Còn anh Pôn, anh làm gì ở đây? - Suýt nữa tôi quên nói cho anh biết nhiệm vụ của tôi. Chính bác Casanh đã bảo tôi đến đây xem có đúng anh không, và đƣa anh đến Mạc Tƣ Khoa. - Thế thì chúng ta đi ngay. Tôi không muốn mất nhiều thì giờ ở khách sạn này , mặc dầu thịt rán và thuốc lá rất ngon. - Gavaris po russki? (Anh biết nói tiếng Nga rồi sao?) - Đa! (Vâng)”. Qua một số câu đối thoại trên đây, ta thấy Bác bắt đầu học tiếng Nga lúc mới đặt chân lên đất nước Liên Xô, đất nƣớc của Lênin vĩ đại. Trải qua bao nhiêu nguy hiểm, gian lao, đến khách sạn này bình thƣờng ra mà nói, ngƣời ta phải nghỉ ngơi một thời gian, thế nhƣng Bác đãtranh thủ học tiếng Nga. Và chỉ trong một thời gian ngắn, Bác đã nghe và nói đƣợc một số câu thƣờng dùng trong đời sống hàng ngày. Đó là một điều làm anh bạn thân của Bác phải ngạc nhiên. Cũng với tinh thần ham học hỏi đó, mà trƣớc sau trong khoảng 5 năm ở Liên Xô, Bác đã có thể nắm đƣợc khá thành thạo thứ tiếng thuộc dòng Slavơ này, thứ tiếng mà có lần bác nói là “khó đọc lắm!”. Ta hiểu rằng tiếng Nga là một thứ tiếng khác xa với tiếng Việt, Hán và cả tiếng Anh, Pháp nữa. Nói chung chẳng có gì gần với tiếng Việt. Có ngƣời đã nói vui rằng: học xong sáu cách thì có một cách thứ bảy nữa là “cách chuồn!” để chỉ những ai đó học tiếng Nga không bền bỉ, thiếu quyết tâm. Nếu cố gắng thì mọi khó khăn đều có thể vƣợt qua đƣợc. Anh hùng lao động Đỗ Chanh, ngƣời đã vinh dự đƣợc gặp Bác đã kể lại rằng: Cuối tháng 4 năm 1956, khi kết thúc khóa học, anh chị em lớp cán bộ công nghiệp sắp đi thực tập ở nƣớc ngoài vào thăm Bác. Bác hỏi lớp bao nhiêu ngƣời, có khỏe không, vui không… - Các cô, các chú đi Liên Xô thì có đƣợc học tiếng Nga không? - Có ạ. - Học mấy tháng? - Thƣa Bác, bốn tháng ạ. - Học có tốt không? Tất cả ngập ngừng, không ai dám trả lời. Bác chỉ mỉm cƣời, chỉ một đồng chí ngồi gần: - Chú nói xem nào: “ăn”. Chả biết lúng túng thế nào, đồng chí đó phát âm sai, tiếng “ăn” gần nhƣ tiếng “tắm”. Tất cả cƣời, Bác cũng cƣời vui. Bác có kinh nghiệm về học và dùng tiếng nước ngoài. Đó là một điều chắc chắn, riêng tiếng Nga chẳng hạn, Bác đều luôn lƣu ý học và dùng tiếng Nga trong nhiều lĩnh vực hoạt động. Thời kỳ ở Liên Xô (từ năm 1933 đến năm 1938) là thời kỳ Bác có điều kiện trau dồi tiếng Nga hơn cả. Bác vào học trƣờng bổ túc các lãnh tụ do Quốc tế Cộng sản mở. Bác lấy tên là Linốp, giống với tên gọi Nga. Khi viết bài bằng tiếng Pháp để gửi về nƣớc, Bác lại lấy tên là Lin cho hợp với tên gọi Pháp. Bác cũng làm việc ở Viện Nghiên cứu lịch sử phƣơng Đông của Ban Chấp hành Quốc tế Cộng sản. Theo đồng chí Nguyễn Khánh Toàn thì “Bác vào trƣờng Lênin là trƣờng Đảng cao cấp cho các lãnh tụ các nƣớc ngoài”, rồi sau chuyển hẳn sang Viện Nghiên cứu các vấn đề dân tộc và thuộc địa, đồng thời làm việc ở Quốc tế Cộng sản. Bác vào lớp học nghiên cứu sinh Ban Sử học của Viện Nghiên cứu các vấn đề dân tộc và thuộc địa, Bác cũng đồng thời “nhận phiên dịch ra tiếng Việt tài liệu”. Bác đã từng viết rất nhiều bài cho một số báo chí Liên Xô nhƣ Đời sống công nhân Balinxki, tiếng còi, tạp chí Đỏ, Thời mới, Sự thật…Bác cũng từng đi nhiều nơi trên đất nƣớc rộng lớn nhất thế giới này, từng tiếp xúc với nhiều ngƣời, nhiều tầng lớp. Vì thế Bác nói và nghe đƣợc tiếng Nga. Theo nhà báo Thép Mới, ngƣời đƣợc đi cùng với Bác sang thăm Liên Xô năm 1955, thì một đồng chí ở Mạc Tƣ Khoa cho rằng: Từ trƣớc đến nay những ngƣời nổi tiếng trên thế giới đến Liên Xô mà nói đƣợc tiếng Nga có đồng chí Môrít Tôrê (Tổng Bí thƣ Đảng Cộng sản Pháp), nhà nghệ sĩ da đen ngƣời Mỹ Pôn Rốpsơn và nay có đồng chí Hồ Chí Minh nữa là ba. Bác đã sang thăm lien Xô nhiều lần, đi nhiều nơi, đến đâu cũng nói một ít tiếng Nga. Riêng trƣờng “Ngoại ngữ Hồ Chí Minh” ở Iếckút, Bác đã đến thăm mấy lần. Đây là một học viện dạy tiếng nƣớc ngoài của Liên Xô mang tên Bác vào cuối năm 1969 và là trƣờng kết nghĩa với Trƣờng đại học Ngoại ngữ Hà Nội. Nhà trƣờng còn giữ lại nhiều kỷ niệm đẹp về Bác. Các đồng chí Liên Xô vẫn còn nhắc lại với lòng xúc động về những buổi gặp Bác xƣa kia. Chính tiếng nƣớc ngoài mà Bác đã dùng làm tăng thêm bầu không khí ấm cúng trong tình đoàn kết quốc tế đó. R. Cácmen, nhà điện ảnh Liên Xô, ngƣời làm bộ phim “Việt Nam trên đƣờng thắng lợi”, đã đƣợc gặp Bác trong một căn nhà nhỏ ở Việt Bắc. Bác nói chuyện với Cácmen bằng tiếng Nga: - Cụ học tiếng Nga nhƣ vậy có khó khăn không? - Ngƣời cách mạng phải biết tiếng nói của Lênin! M.Giulápxki, nhà văn và là nhà báo Ba Lan sang thăm Việt Nam, đƣợc gặp Bác nhiều lần. lần Giulápxki bƣớc vào một căn nhà lợp rạ, tƣờng quét vôi trắng, ông chƣa kịp uống nƣớc thì Bác bƣớc vào và chào bằng tiếng Nga. Buổi nói chuyện than mật bắt đầu. Bác ra hiệu cho đồng chí phiên dịch không phải dịch nữa, rồi ngồi nghe đồng chí phóng viên báo Sự thật (Liên Xô) nói chuyện. Đôi khi Bác trả lời lại bằng tiếng Nga. Thỉnh thoảng Bác còn nói chuyện bằng tiếng Ý với phóng viên tạp chí Đoàn kết (Unita), cơ quan Trung ƣơng của Đảng Cộng sản Ý; bằng tiếng Anh với phóng viên báo Công nhân (Worker), cơ quan Trung ƣơng của Đảng Cộng sản Mỹ. Tất cả những ngƣời nƣớc ngoài có mặt hôm ấy đều tỏ vẻ ngạc nhiên, khâm phục. Dƣờng nhƣ đoán đƣợc điều đó, Bác mỉm cƣời nói bằng tiếng Pháp: - Các nhà báo nƣớc ngoài thƣờng hay kể những chuyện phóng đại về tôi. Nhƣng cũng có những chuyện đúng. Khi còn trẻ tôi có làm bồi bếp trên tàu, có đến Mỹ, Anh, Đức. Tôi cũng đã từng sống ở Pari và bắt đầu hoạt động cách mạng cũng các đồng chí Pháp. Nhiều lần tôi qua Liên Xô, Trung Quốc. Ở đâu tôi cũng đƣợc công nhân dạy cho tiếng của nƣớc họ. Tôi sống cùng với công nhân ở Ý, rồi ở cả châu Mỹ nữa… Đới Hoàng, một nhà văn Trung Quốc, tác giả cuốn hồi ký “Ghi lại những ấn tƣợng về Chủ tịch Hồ Chí Minh” cũng nói lên những cảm tƣởng tƣơng tự. Nhƣng thời gian xảy ra trƣớc buổi gặp mặt trên ít tháng và không gian là một địa điểm kín đáo trong rừng sâu Việt Bắc. Đó là bữa tiệc liên hoan mừng chiến thắng Điện Biên Phủ. Đới Hoàng có nhiều ấn tƣợng đẹp đẽ về Bác, trong đó việc sử dụng tiếng nƣớc ngoài của Bác là một “ấn tƣợng” sâu sắc, Bác đã dùng tiếng Nga, tiếng Pháp thăm hỏi tình hình sinh hoạt của các bạn bè quốc tế, hỏi về việc ăn uống, nhà ở, khí hậu ở rừng xứ nóng, đƣờng sá khô ƣớt ra sao…Lúc nói với Đới Hoàng, Bác lại dùng tiếng Hán. Bữa tiệc diễn ra trong bầu không khí tƣng bừng náo nhiệt. Ai cũng muốn vui chung, muốn nói lên những cảm nghĩ đang rạo rực trong lòng mình, nhƣng rồi đành chịu ngồi yên vì vƣớng phải “hàng rào ngôn ngữ”. Dƣờng nhƣ đoán đƣợc điều đó, Bác nói “Nào các đồng chí có gì cứ nói hết đi, tôi làm phiên dịch cho các đồng chí”. Bác nhắc nhở mọi ngƣời ăn, giục “cạn chén”, “không đƣợc làm khách”. Câu nào cũng nói bằng đủ các thứ tiếng Nga, Hán, Pháp… Trong thiên hồi ký của mình, Đới Hoàng cũng khâm phục nhắc đến việc Bác thƣờng trực tiếp đọc và dịch những tác phẩm của chủ nghĩa Mác – Lênin, và đã dịch cuốn tiểu thuyết “Tỉnh ủy bí mật” của Liên Xô (tiếng Nga) sang tiếng Việt. Lại nữa, có lần đoàn chuyên gia các nƣớc anh em vào chúc tết Bác. Vì trƣờng hợp đặc biệt nên lần này không có phiên dịch. Thấy mọi ngƣời có vẻ lúng túng, Bác mỉm cƣời bảo: “Thôi đƣợc, Bác sẽ dịch cho!”. Thủ tƣớng Phạm Văn Đồng nói đến đâu, Bác dịch đến đấy bằng các tiếng Nga, Hán, Anh, Pháp. Các đồng chí chuyên gia nhìn Bác với vẻ khâm phục, trìu mến. Không khí càng thêm chan hòa, thắm tình hữu nghị anh em. Sau buổi tiếp khách, Bác bảo: Dịch không phải dễ đâu, tiếng nói là phải chính xác. Bác kể một đồng chí phiên dịch đã dịch câu “Chúc Hồ Chủ tịch mạnh khỏe, sống lâu” sang tiếng Việt là “Chúc Hồ Chủ tịch bách niên giai lão!” (Câu dùng để chúc cô dâu, chú rể trong các đám cƣới. Tất cả mọi ngƣời có mặt đều phá lên cƣời vui vẻ, đồng thời ai nấy đều hết sức thấm thía những lời khuyên của Bác.. Bác thƣờng dùng tiếng Nga để tiếp khách, nói chuyện thƣờng chỉ dùng một số câu, nhƣng cũng có khi Bác trò chuyện khá lâu với các đồng chí Liên Xô. Hai mẩu chuyện sau đây đã chứng tỏ điều đó. Tơrachiacốp, thuyền phó thứ nhất tàu Giắcginxki (Liên Xô) phát biểu rằng: ngày 30-5-1957 là một ngày rất vui mừng của thủy thủ tàu này vì đồng chí Hồ Chí Minh đã tới thăm tàu, đặc biệt là “trong cuộc nói chuyện thân mật với anh em thủy thủ, đồng chí Hồ Chí Minh luôn dùng tiếng Nga, mà không cần phiên dịch, chúng tôi rất vui sƣớng khi thấy ngƣời nói tiếng Nga một cách thông thạo”. Xécgâyđôrốp, Trƣởng ban thuộc Viện Nghiên cứu toàn Liên bang về nghề đánh cá biển và bản đồ đại dƣơng của Liên Xô đang công tác ở Việt Nam, đã đến gặp và trò chuyện thân mật với Bác vào một ngày gần cuối năm 1959. Trong thiên hồi ký viết mƣời năm sau, đồng chí cảm thấy sâu sắc rằng: Dù các buổi gặp gỡ có trôi qua theo năm tháng đi nữa, nhƣng đồng chí vẫn nhớ những chi tiết nhỏ nhất của bầu không khí vô cùng ấm cúng và thân thiết mà Ngƣời đã tạo nên. Những câu hỏi, những lời nhận xét của Ngƣời chứng tỏ rằng hiểu biết rất rõ, rất sâu sắc ngay cả các vấn đề nghiên cứu khoa học về biển, về đại dƣơng”. “Đồng chí Hồ Chí Minh hỏi chuyện chúng tôi bằng tiếng Nga rất thạo”. Tiếng nói đó cũng góp phần làm tăng thêm bầu không khí đoàn kết hữu nghị giữa các nƣớc anh em. Nhà báo Úc Mancôm Xanmơn (đã từng dạy tiếng Anh ở Hà Nội hơn 3 năm), khi đƣợc tin Bác mất đã nhớ lại quang cảnh tiêu biểu, mang nhiều ý nghĩa sâu sắc, diễn ra hồi 9 năm về trƣớc. Xanmơn thấy Bác tƣơi cƣời từ trong hội trƣờng đi ra, hai tay quàng vai hai ngƣời đi hai bên, đó là đồng chí Trƣởng đoàn đại biểu Liên Xô sang dự Đại hội lần thứ 3 của Đảng Lao động Việt Nam, và đồng chí Trƣởng đoàn đại biểu Trung Quốc. “Chủ tịch Hồ Chí Minh rất hoạt bát. Cụ quay sang bên này nói bằng tiếng Trung Quốc, lại quay sang bên kia nói bằng tiếng Nga. Dáng ngƣời mảnh dẻ của Cụ có sức hấp dẫn hai vị khách. Cảnh tƣợng đẹp đẽ ấy diễn ra ngay trong ngày bế mạc Đại hội, lúc các đại biểu chia tay nhau ra về”.