BÁC HỌC LÊ QUÝ ĐÔN – NHÀ TRI THỨC KIỆT XUẤT, "TỪ ĐIỂN BÁCH KHOA" SỐNG CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM
Trong nền văn hóa và trí tuệ phong kiến Việt Nam thế kỷ XVIII, Bảng nhãn Lê Quý Đôn là danh nhân kiệt xuất nhất, một nhà bác học có tầm vóc vĩ đại với tri thức sâu rộng trên hầu hết các lĩnh vực từ lịch sử, địa lý, triết học, văn học đến quân sự và luật pháp. Ông được người đời tụng ca là vị "nhà bác học lớn nhất của Việt Nam thời phong kiến".
Lê Quý Đôn (tên thật là Lê Danh Phương, hiệu là Quế Đường) sinh năm 1726 tại làng Diên Hà, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình. Sinh ra trong một gia đình khoa bảng giàu truyền thống, từ nhỏ ông đã nổi tiếng là thần đồng với trí nhớ siêu việt và khả năng đọc nhanh "nhất nhật thiên trang" (một ngày đọc ngàn trang sách). Mới 18 tuổi ông đã đỗ Giải nguyên, và đến năm 27 tuổi đỗ Bảng nhãn (khoa thi không có Trạng nguyên) – bước khởi đầu cho sự nghiệp quan lộ và nghiên cứu đồ sộ của mình.
Trong suốt cuộc đời làm quan dưới triều Lê - Trịnh, Lê Quý Đôn kinh qua nhiều chức vụ trọng yếu như Thượng thư, Kinh lược sứ, Tổng trấn... Ông nổi tiếng là vị quan tài năng, quyết đoán, luôn coi trọng việc chấn hưng giáo dục, tuyển chọn hiền tài và hết lòng vì sự ổn định đời sống nhân dân. Trong công tác ngoại giao, khi sang sứ nhà Thanh, bằng trí tuệ uyên bác và phong thái tự tin, ông đã khiến các sĩ đại phu và quan lại phương Bắc phải kính nể, coi ông là một "kỳ tài của Nam bang".
Di sản lớn nhất mà Lê Quý Đôn để lại cho dân tộc chính là khối lượng tác phẩm nghiên cứu đồ sộ mang tính bách khoa thư. Ông đã biên soạn hàng chục bộ sách kinh điển như Phủ biên tạp lục (ghi chép quý giá về lịch sử, địa lý, kinh tế và chủ quyền Hoàng Sa - Trường Sa của vùng đất Thuận - Quảng), Vân đài loại ngữ (bách khoa toàn thư về tự nhiên, xã hội và triết học), Đại Việt thông sử, Kiến văn tiểu lục... Nhờ sự lao động nghệ thuật và khoa học không biết mệt mỏi, ông đã thu thập, hệ thống hóa toàn bộ tri thức của dân tộc qua nhiều thế kỷ.
Lê Quý Đôn qua đời năm 1784, hưởng thọ 58 tuổi. Cuộc đời và sự nghiệp sáng chói của ông không chỉ là niềm tự hào lớn lao về trí tuệ Việt Nam mà còn là tấm gương ngời sáng về tinh thần học hiếu, tư duy khoa học và lòng yêu nước cho muôn đời sau.
