Bắc Kạn trong ghi chép của Nhà báo Pháp Léo Figuères
Bắc Kạn trong ghi chép của Nhà báo Pháp Léo Figuères
Nhà báo Pháp Léo Figuères – Ủy viên Trung ương Đảng Cộng sản Pháp – cùng nhóm nhà báo Việt Nam đã thăm vùng tự do Việt Bắc vào năm 1950. Chuyến đi này được ông ghi lại trong cuốn sách Je reviens du Viêt-nam libre (Tôi trở về từ Việt Nam tự do, 1950), trong đó ông kêu gọi chính phủ Pháp chấm dứt cuộc chiến tranh phi nghĩa tại Việt Nam. Trong sách, ông mô tả hành trình Bắc Kạn: thị xã nhỏ từng bị chiến tranh tàn phá, nay hồi sinh với các trường học, trạm y tế và cơ quan kháng chiến; những ngọn đồi và làng mạc nơi dân và bộ đội cùng bảo vệ con đường số 3; và nghĩa trang lính Pháp, nơi những cây thánh giá gãy đổ, nhiều ngôi mộ vô danh, minh chứng cho sự phi nghĩa và tàn khốc của chiến tranh. Đây là một trong những tư liệu quý giá giúp chúng ta hiểu cuộc sống kháng chiến, tinh thần dân quân, và sự kiên cường của nhân dân Việt Bắc trong giai đoạn 1947–1950. Sau đây là các đoạn trích: Chúng tôi tới Bắc Kạn. Thị xã nhỏ này, từng bị tàn phá trong cuộc hành binh năm 1947, nay đang hồi sinh. Nó đã trở thành trung tâm hành chính và chính trị của Việt Nam tự do. Tại đây tôi gặp các cán bộ của Ủy ban Kháng chiến – Hành chính, thầy giáo, thầy thuốc. Trong một ngôi nhà tre được cải tạo thành nhà in, những thanh niên đang sắp chữ cho tờ báo. Ở một ngôi khác, đó là một lớp học nơi trẻ em chăm chỉ học tập. Nhân dân Bắc Kạn sống giản dị, nhưng hiện rõ niềm tin và niềm tự hào. Ở đây, ai nấy đều thấy mình gắn bó với cuộc kháng chiến. Phụ nữ tham gia các ủy ban, thanh niên làm liên lạc hoặc gùi gạo, đàn ông ra trận. Không khí giống như một thủ đô kháng chiến, thấm đẫm tinh thần chiến thắng. Về phần mình, kỷ niệm sâu sắc nhất là chuyến viếng thăm nghĩa trang quân đội Pháp ở Bắc Kạn. Những cây thánh giá gãy, đổ; nhiều ngôi mộ vô danh. Các gia đình Pháp hẳn chưa biết số phận con trai họ ra sao, ngã xuống nơi xa xôi trên ngọn đồi Bắc Kạn. Có bao nhiêu người lính, như những người ở Bắc Kạn, đã bị chôn cất theo cách ấy – trong sự hổ thẹn, vô danh? Tôi đứng rất lâu, trầm ngâm, trước những ngôi mộ bị bỏ rơi ấy. Tôi nghĩ đến những chàng trai trẻ, từ bên kia biển khơi tới, đã ngã xuống nơi đây – hoàn toàn vô ích.
Chúng tôi rời Bắc Kạn để tới Ngân Sơn và Chợ Đồn. Đường thuộc địa số 3, trước kia từng có những đoàn quân Pháp đi lại, nay đã hoàn toàn nằm dưới sự kiểm soát của Việt Minh. Các đồn bốt của địch đã bị tiêu diệt hoặc bỏ hoang. Dọc các thung lũng, chúng tôi gặp những đoàn dân công gùi những bao gạo và đạn dược. Những cô gái trẻ vừa cười khi thấy chúng tôi đi qua, vừa gùi trên lưng muối và rau. Ở khắp nơi đều thấy một kỷ luật tự giác, một tổ chức vững chắc. Ở Ngân Sơn, tôi gặp một đơn vị vừa từ trận đánh trở về. Chân trần, mặc áo chàm tối màu, họ hãnh diện mang theo vũ khí. Người chỉ huy nói với tôi rằng quân Pháp không còn dám mò vào vùng núi này nữa. Tại Chợ Đồn, nhiệt huyết của dân cư thật ấn tượng: dựng hầm hào, làm ruộng tập thể, đón nhận và chăm sóc thương binh, đồng thời vẫn nhớ các cuộc tấn công năm 1947. Đường thuộc địa số 3, từng nối Thái Nguyên với Cao Bằng qua Bắc Kạn, nay chỉ còn là kỷ niệm của thời chiếm đóng Pháp. Các đơn vị đồn trú sống sót đã phải rút về phía bắc. Dân cư địa phương tích cực tham gia canh gác con đường. Giờ đây, những đoàn vận tải của kháng chiến qua lại trên tuyến này, được dân quân bảo vệ. Chính quyền Pháp chỉ còn giữ được một vài điểm lẻ loi, bị uy hiếp tứ bề. Trước những cảnh quan này, các tàn tích và các ngọn đồi nằm trong tay kháng chiến, mới thấy rõ việc giành quyền kiểm soát Bắc Kạn đã rất tốn kém đối với quân Pháp, đồng thời người dân địa phương đóng góp tích cực vào thành công của cuộc đấu tranh. Chiến tranh hiện ra ở đây trong khía cạnh vô ích và bi thương nhất.
(Ảnh: Léo Figuères (phải) và Hồ Chủ tịch trong chuyến đi trên)
