Bác sĩ, liệt sĩ Đặng Thùy Trâm

Trong lịch sử kháng chiến chống Mỹ, có những người trở thành biểu tượng không phải vì họ giữ một chức vụ quân sự cao cấp hay chỉ huy những chiến dịch lớn, mà bởi họ đã sống và hy sinh trong những công việc âm thầm nhất.

Đặng Thùy Trâm là một người như vậy.

Chị là một bác sĩ.

Vũ khí của chị không phải khẩu súng.

Công việc của chị là cứu người.

Nhưng chiến trường mà chị lựa chọn lại là một trong những nơi khốc liệt nhất miền Nam.

Chị sinh ngày 26 tháng 11 năm 1942 tại thành phố Huế, trong một gia đình trí thức. Sau đó, gia đình chuyển ra Hà Nội sinh sống. Thời học sinh, Đặng Thùy Trâm theo học tại Trường Bưởi - Chu Văn An. Chị được biết đến là một học sinh học giỏi, có năng khiếu văn học nghệ thuật và tích cực tham gia các hoạt động của trường.

Đằng sau cô nữ sinh Hà Nội ấy là một ước mơ rất giản dị: trở thành bác sĩ.

Năm 1961, Đặng Thùy Trâm thi đỗ vào Trường Đại học Y khoa Hà Nội.

Những năm học y khoa đã rèn luyện cho chị kiến thức chuyên môn, nhưng cũng giúp chị hiểu sâu sắc hơn giá trị của sự sống.

Đối với một bác sĩ, bệnh nhân luôn là người cần được cứu chữa.

Nhưng chiến tranh đã đặt Đặng Thùy Trâm vào một hoàn cảnh đặc biệt.

Những người bệnh của chị không chỉ là những bệnh nhân thông thường.

Họ là thương binh.

Là chiến sĩ bị thương.

Là những người dân bị ảnh hưởng bởi chiến tranh.

Là những du kích địa phương cần được cứu chữa.

Và để đến với họ, chị phải rời xa cuộc sống tương đối yên bình của Hà Nội.

Tháng 12 năm 1966, sau khi tốt nghiệp đại học, Đặng Thùy Trâm tình nguyện lên đường vào chiến trường miền Nam. Điểm đến của chị là Đức Phổ, Quảng Ngãi, một địa bàn chiến sự ác liệt của Khu 5 thời kỳ đó.

Đây là một quyết định rất quan trọng trong cuộc đời chị.

Một cô gái trẻ vừa tốt nghiệp đại học có thể lựa chọn nhiều con đường khác.

Chị có thể ở lại miền Bắc.

Có thể làm việc trong một bệnh viện lớn.

Có thể tiếp tục nghiên cứu y khoa.

Nhưng Đặng Thùy Trâm đã chọn chiến trường.

Chị muốn kiến thức y khoa của mình được sử dụng ở nơi đang cần nó nhất.

Sau khi đến Quảng Ngãi, chị nhanh chóng hòa nhập với cuộc sống chiến đấu của cán bộ, chiến sĩ và nhân dân địa phương.

Địa hình Đức Phổ khi ấy rất phức tạp.

Rừng núi, đồng bằng đan xen.

Các cơ sở cách mạng phải liên tục thay đổi địa điểm.

Bệnh xá cũng không thể xây dựng như một bệnh viện bình thường.

Không có những phòng bệnh đầy đủ.

Không có những thiết bị y tế hiện đại.

Không có nguồn thuốc men ổn định.

Và quan trọng nhất, bất cứ lúc nào máy bay hoặc quân đối phương cũng có thể xuất hiện.

Những người làm công tác quân y phải di chuyển cùng thương binh.

Có khi bệnh nhân được đưa vào giữa rừng.

Có khi bác sĩ phải làm việc dưới những căn hầm tạm.

Có khi một ca phẫu thuật diễn ra trong điều kiện thiếu thốn đến mức khó tưởng tượng.

Đặng Thùy Trâm vẫn ở đó.

Tháng 4/1967, chị được giao phụ trách Trạm Tiền phẫu Nam Đức Phổ. Nhiệm vụ của chị là cứu chữa, chăm sóc thương binh, bệnh binh, các lực lượng vũ trang, du kích và nhân dân trên địa bàn. Sau đó, chị được giao phụ trách Bệnh xá huyện Đức Phổ.

Từ đây, cuộc sống của nữ bác sĩ trẻ gắn chặt với chiến trường.

Ngày của chị bắt đầu bằng những công việc rất bình thường của một bác sĩ.

Khám bệnh.

Cấp thuốc.

Điều trị.

Theo dõi thương binh.

Phẫu thuật.

Chăm sóc người bị thương.

Nhưng một ngày ở chiến trường không bao giờ bình thường.

Có những ngày bệnh nhân đến liên tục.

Có những lúc thương binh quá đông.

Có những ca bệnh không có đủ thuốc.

Có những người bị thương quá nặng.

Đối với Đặng Thùy Trâm, khó khăn lớn nhất có lẽ không phải là sự thiếu thốn vật chất.

Mà là việc phải chứng kiến những người mình cứu chữa lần lượt ra đi.

Chị từng ghi lại những suy nghĩ và cảm xúc của mình trong nhật ký.

Những trang nhật ký ấy sau này trở thành một trong những tư liệu nổi tiếng nhất về cuộc sống của một thế hệ thanh niên Việt Nam trong chiến tranh.

Qua những trang viết, Đặng Thùy Trâm không xuất hiện như một nhân vật hoàn toàn không có sợ hãi.

Chị nhớ gia đình.

Nhớ Hà Nội.

Nhớ những người thân.

Có những lúc buồn.

Có những lúc cô đơn.

Có những lúc phải tự đấu tranh với chính mình.

Nhưng bên cạnh những cảm xúc rất đời thường ấy là ý thức mạnh mẽ về trách nhiệm.

Chị biết mình đang ở đâu.

Biết những người thương binh đang cần mình.

Và biết rằng nếu mình rời đi, sẽ có những người không được cứu chữa.

Chính điều đó khiến chị tiếp tục ở lại.

Chiến tranh ngày càng khốc liệt.

Bệnh xá nhiều lần phải di chuyển để tránh các cuộc càn quét.

Những người làm công tác quân y vừa chữa bệnh vừa phải bảo đảm an toàn cho thương binh.

Đặng Thùy Trâm cũng phải đối mặt với nguy hiểm trực tiếp.

Chị không chỉ làm việc trong bệnh xá.

Chị còn đi đến những địa bàn khác để tìm hiểu tình hình, chăm sóc thương binh và tổ chức công tác y tế.

Có những chuyến đi kéo dài trong rừng.

Có những chuyến đi phải di chuyển vào ban đêm.

Một bác sĩ trẻ đáng lẽ phải được làm việc trong điều kiện yên tĩnh lại phải trở thành một người chiến sĩ giữa chiến trường.

Đó là hoàn cảnh mà chị đã lựa chọn.

Trong thời gian ở Quảng Ngãi, Đặng Thùy Trâm còn tham gia các hoạt động xây dựng cơ sở và công tác cách mạng tại địa phương.

Công việc của chị vì thế không chỉ giới hạn trong phạm vi y tế.

Chị sống giữa nhân dân.

Hiểu cuộc sống của họ.

Chăm sóc người dân.

Và cùng họ trải qua những ngày tháng chiến tranh.

Chính những năm tháng ấy đã tạo nên mối liên hệ sâu sắc giữa nữ bác sĩ Hà Nội và mảnh đất Đức Phổ.

Người dân địa phương gọi chị bằng tình cảm gần gũi.

Đối với họ, chị không chỉ là một bác sĩ.

Chị là người đã có mặt khi họ cần giúp đỡ nhất.

Là người cúi xuống bên những thương binh trong những thời khắc nguy hiểm nhất.

Là người đã chia sẻ những thiếu thốn của cuộc sống chiến khu.

Và cũng là người đã không rời bỏ họ khi chiến tranh ngày càng ác liệt.

Nhưng thời gian của Đặng Thùy Trâm ngày càng ngắn lại.

Năm 1970, chiến trường Quảng Ngãi tiếp tục diễn biến căng thẳng.

Ngày 22 tháng 6 năm 1970, Đặng Thùy Trâm đang trên đường từ vùng núi Ba Tơ về đồng bằng thì gặp lực lượng đối phương phục kích tại khu vực khe Nước Lạnh, xã Ba Trang, huyện Ba Tơ, Quảng Ngãi.

Chị đã chiến đấu và hy sinh tại đây khi chưa đầy 28 tuổi.

Một người bác sĩ đã dành nhiều năm học tập để cứu người.

Nhưng cuối cùng, chính chị lại trở thành một người nằm xuống giữa chiến trường.

Đặng Thùy Trâm không kịp trở về Hà Nội.

Không kịp hoàn thành những ước mơ riêng.

Không kịp sống một cuộc đời bình thường sau chiến tranh.

Nhưng câu chuyện của chị chưa kết thúc vào ngày 22/6/1970.

Nhiều năm sau, những trang nhật ký Đặng Thùy Trâm được tìm thấy và trở về Việt Nam.

Những trang viết ấy khiến hình ảnh của chị được biết đến rộng rãi hơn.

Người đọc không chỉ nhìn thấy một nữ bác sĩ hy sinh trong chiến tranh.

Họ nhìn thấy một con người bằng xương bằng thịt.

Một cô gái có tình yêu gia đình.

Có những rung động tuổi trẻ.

Có những nỗi nhớ.

Có những phút yếu lòng.

Nhưng cũng có một ý chí rất mạnh mẽ.

Chính sự chân thực ấy khiến nhật ký của chị có sức lay động đặc biệt.

Đặng Thùy Trâm không viết để trở thành một biểu tượng.

Chị chỉ viết cho chính mình.

Viết để ghi lại những ngày đã sống.

Viết để giải tỏa những cảm xúc không thể nói cùng ai.

Nhưng nhiều năm sau, những dòng chữ ấy trở thành lời kể của cả một thế hệ.

Một thế hệ đã sống trong chiến tranh.

Một thế hệ mà tuổi trẻ gắn với những cánh rừng, những tuyến đường hành quân, những bệnh xá dã chiến và những cuộc chia ly.

Qua nhật ký, người đọc hiểu rằng những người tham gia kháng chiến cũng có những ước mơ rất bình thường.

Họ muốn được sống.

Muốn được yêu.

Muốn trở về nhà.

Muốn gặp lại cha mẹ.

Muốn nhìn thấy ngày đất nước hòa bình.

Nhưng họ đã đặt những ước mơ ấy sau nhiệm vụ của mình.

Đặng Thùy Trâm cũng vậy.

Chị đã để lại tuổi thanh xuân ở Đức Phổ.

Ngày nay, khi nhắc đến Đặng Thùy Trâm, nhiều người nhớ ngay đến hình ảnh “người nữ bác sĩ của chiến trường”.

Một người con gái Hà Nội đã tình nguyện đến Quảng Ngãi.

Một bác sĩ đã chữa trị cho hàng trăm thương binh và người dân trong điều kiện vô cùng thiếu thốn.

Một người phụ nữ đã viết lại những suy nghĩ của mình giữa chiến tranh.

Và cuối cùng hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ.

Năm 2006, Nhà nước truy tặng Đặng Thùy Trâm danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân vì những thành tích đặc biệt xuất sắc trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.

Tại Đức Phổ, nơi chị từng sống và làm việc, những địa điểm gắn với cuộc đời chị được gìn giữ như những địa chỉ lịch sử.

Bệnh xá Đặng Thùy Trâm trở thành một địa điểm tưởng niệm và giáo dục truyền thống. Hàng năm có đông đảo người dân, cựu chiến binh và du khách đến thăm những nơi từng ghi dấu cuộc đời nữ bác sĩ.

Nhưng có lẽ di sản lớn nhất của Đặng Thùy Trâm không nằm ở một tấm bia hay một công trình.

Nó nằm trong những trang nhật ký.

Bởi ở đó, người ta thấy chiến tranh qua đôi mắt của một người trẻ.

Không phải chiến tranh được kể bằng những con số khô khan.

Mà là chiến tranh của những con người cụ thể.

Một thương binh nằm trên cáng.

Một người mẹ chờ con.

Một người đồng đội không trở về.

Một bữa cơm vội giữa rừng.

Một lá thư từ Hà Nội.

Một đêm thức trắng bên bệnh nhân.

Một nỗi nhớ gia đình không biết bao giờ mới được trở về.

Và giữa tất cả những điều đó là một cô gái trẻ vẫn tiếp tục làm công việc của mình.

Cứu người.

Chăm sóc thương binh.

Giữ bệnh xá.

Đi qua những cánh rừng.

Đặng Thùy Trâm đã không sống đủ lâu để nhìn thấy hòa bình.

Nhưng chính những người như chị đã góp phần tạo nên lịch sử để những thế hệ sau được sống trong hòa bình.

Nếu có thể tóm tắt cuộc đời chị bằng một câu, có lẽ đó là:

Một người con gái Hà Nội đã mang nghề thuốc đến chiến trường và gửi lại nơi ấy cả tuổi thanh xuân của mình.

Đặng Thùy Trâm sinh năm 1942.

Chị hy sinh năm 1970.

Chỉ 27 năm sống trên đời.

Nhưng trong 27 năm ấy, chị đã làm được điều mà rất nhiều người cả đời chưa chắc làm được: sống theo điều mình tin tưởng và tận hiến cho những người đang cần mình.

Từ giảng đường y khoa Hà Nội đến những cánh rừng Đức Phổ là một hành trình dài.

Từ cô sinh viên y khoa đến người bác sĩ giữa chiến trường là một sự trưởng thành đầy gian khổ.

Và từ những trang nhật ký riêng tư đến biểu tượng của một thế hệ là một hành trình đặc biệt mà chính Đặng Thùy Trâm có lẽ chưa bao giờ nghĩ tới.

Đặng Thùy Trâm (1942–1970) vì thế không chỉ được nhớ đến như một nữ bác sĩ, một liệt sĩ hay một Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Chị còn được nhớ như một con người trẻ tuổi đã sống rất thật, yêu thương rất sâu và cống hiến trọn vẹn cho đất nước trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt nhất.