Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch: Bỏ phòng khám Sài Gòn lên rừng tham gia kháng chiến

Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch sinh năm 1909 tại Phan Thiết, nguyên quán tại tỉnh Bình Định, xuất thân trong một gia đình quan lại trí thức có điều kiện kinh tế khá giả. Sau khi hoàn thành chương trình trung học tại Sài Gòn, ông ra Hà Nội học Trường Y Đông Dương rồi sang Pháp tiếp tục con đường học thuật. Năm 1934, ông bảo vệ xuất sắc luận án tiến sĩ y khoa tại Trường Đại học Paris với đề tài về bệnh lao, một trong những chứng bệnh nan y gây tử vong hàng đầu thời bấy giờ. Sau đó, ông làm việc tại bệnh viện chuyên khoa lao ở vùng đồi núi nước Pháp và được đánh giá là một chuyên gia phổi có triển vọng lớn tại châu Âu.

Năm 1936, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch quyết định từ chối các cơ hội làm việc tại Pháp để trở về Sài Gòn mở phòng khám bệnh chuyên khoa lao tại số 213 đường Catinat, nay là đường Đồng Khởi. Nhờ trình độ chuyên môn cao và phương pháp điều trị tiên tiến, phòng khám của ông nhanh chóng trở nên nổi tiếng khắp Nam Bộ. Khách hàng của ông phần lớn là những gia đình thượng lưu, người Pháp và các viên chức cao cấp. Tuy nhiên, tận mắt chứng kiến cuộc sống cơ cực của người dân lao động trong các khu xóm nghèo ven đô và thảm cảnh người bệnh nghèo chết dần mòn vì bệnh lao mà không có tiền mua thuốc, ông đã ngầm dùng phần lớn số tiền kiếm được từ phòng khám để mua thuốc cấp phát miễn phí cho người nghèo, đồng thời tài trợ cho các nhóm thanh niên, trí thức yêu nước tại Sài Gòn.

Vào mùa hè năm 1945, trước những biến động lớn của thời cuộc, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch đã đứng ra sáng lập và trực tiếp làm thủ lĩnh phong trào Thanh niên Tiền phong. Bằng uy tín cá nhân và tài năng tổ chức, ông đã thu hút hơn một triệu đoàn viên thanh niên, học sinh, sinh viên và trí thức Nam Bộ tham gia vào hàng ngũ. Phong trào không chỉ chú trọng rèn luyện thể chất, cứu tế xã hội và huấn luyện kỹ năng sơ cấp cứu chiến thương, mà còn trở thành lực lượng quần chúng nòng cốt tham gia cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tại Sài Gòn trong những ngày Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Khi thực dân Pháp quay lại gây hấn và đánh chiếm Nam Bộ vào cuối năm 1945, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch đã dứt khoát rời bỏ căn biệt thự sang trọng và phòng khám đắt khách ở trung tâm thành phố để bước vào cuộc sống kháng chiến gian khổ giữa vùng bưng biền Đồng Tháp Mười và rừng núi miền Đông. Ông lần lượt được Đảng và Chính phủ giao phó nhiều trọng trách như Thứ trưởng Phủ Chủ tịch, Thứ trưởng Bộ Y tế và sau đó là Bộ trưởng Bộ Y tế nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từ năm 1958.

Trên cương vị người đứng đầu ngành y tế, ông đã xây dựng triết lý phát triển y tế phục vụ đông đảo quần chúng nhân dân, lấy y tế dự phòng và bảo vệ sức khỏe cơ sở làm trọng tâm. Ông phản đối quan điểm rập khuôn mô hình y tế đắt tiền từ các nước phương Tây vào một quốc gia nghèo vừa trải qua chiến tranh. Nhờ sự chỉ đạo trực tiếp của ông, các viện nghiên cứu tại miền Bắc đã sản xuất thành công vaccine BCG dã chiến để tiêm phòng lao trên diện rộng bằng phương pháp rạch da đơn giản, giúp bảo vệ hàng triệu trẻ em khỏi căn bệnh lao chết người. Ông cũng tích cực vận động phong trào vệ sinh ba sạch gồm ăn sạch, uống sạch, ở sạch và xây dựng mạng lưới trạm y tế xã phường phủ kín đến tận các làng xóm xa xôi.

Năm 1968, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn cam go sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Mậu Thân, điều kiện cứu chữa thương bệnh binh tại các chiến trường miền Nam vô cùng thiếu thốn. Dù tuổi tác đã gần sáu mươi và sức khỏe giảm sút sau nhiều năm làm việc căng thẳng, Bộ trưởng Phạm Ngọc Thạch vẫn tình nguyện trực tiếp dẫn đầu một đoàn cán bộ y tế vượt Trường Sơn vào chiến trường miền Nam. Đặt chân đến căn cứ của Ban Dân y Trung ương Cục miền Nam tại vùng rừng Tây Ninh, ông lập tức bắt tay vào công việc, ngày đêm lặn lội đến các trạm phẫu thuật tiền phương để trực tiếp thăm khám thương binh, nghiên cứu các chủng ký sinh trùng sốt rét kháng thuốc và tìm kiếm giải pháp phòng chống bệnh do hóa chất độc hại gây ra.

Do làm việc quá sức trong điều kiện ăn uống thiếu thốn và môi trường rừng thiêng nước độc, ông đã bị nhiễm một đợt sốt rét ác tính biến chứng sang viêm đường mật cấp. Dù được các đồng nghiệp và bác sĩ chiến khu dốc sức cứu chữa bằng những phương tiện tốt nhất có trong rừng, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch đã qua đời vào ngày 7 tháng 11 năm 1968 ngay giữa chiến khu miền Đông Nam Bộ.

Cuộc đời của bác sĩ Phạm Ngọc Thạch là một tấm gương mẫu mực về một trí thức lớn sẵn sàng từ bỏ mọi quyền lợi cá nhân để phụng sự Tổ quốc. Nhân cách cao đẹp và sự hy sinh của ông đã chứng minh cho hậu thế thấy rằng giá trị cao quý nhất của người thầy thuốc không nằm ở sự giàu sang hay danh vọng, mà nằm ở những cống hiến thiết thực cho sức khỏe và sự sống của nhân dân.

(Ảnh tư liệu: Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch làm việc bên kính hiển vi dã chiến tại chiến khu miền Nam năm 1968. Nguồn lưu trữ: Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III và Thông tấn xã Việt Nam).