Bác sĩ Việt Nam đầu tiên sản xuất thành công penicillin từ nấm giúp cứu sống vô số chiến sĩ
BÙI THỊ MINH PHƯƠNG
Không ai khác chính là một tài năng vĩ đại, một nhân cách lớn: Bác sĩ Đặng Văn Ngữ.
Bác sĩ Đặng Văn Ngữ sinh ngày 4/4/1910 tại đất học Huế. Tuy thế nhưng hồi nhỏ, ông học hành lẹt đẹt, gia đình lại trọng con chữ nên cha ông lúc ấy đã dọa sống dọa chết nhiều lần. Như bừng tỉnh, cậu bé Ngữ quyết tâm học hành chăm chỉ và tiến bộ vượt bậc. Năm 20 tuổi, chàng thanh niên Đặng Văn Ngữ thi đỗ cả hai bằng Tú tài bản xứ và Tú tài Tây, được học bổng vào thẳng Trường đại học Y Dược Đông Dương.
Với thành tích học tập xuất sắc, sau khi tốt nghiệp bác sĩ y khoa năm 1937, ông là người Việt Nam đầu tiên được giữ lại làm phụ giảng cho giáo sư Henry Galliard- Chủ nhiệm Bộ môn Ký sinh trùng, Hiệu trưởng Trường Y - Dược lúc đó. Thời gian này, ông hợp tác với bạn bè mở một phòng thí nghiệm đa khoa và trở thành Trưởng phòng thí nghiệm ký sinh trùng, giảng viên Sinh học Ban Dược.
Với cương vị này, ông đã dành toàn bộ thời gian trong cuộc đời của mình cho nghiên cứu khoa học và đã hoàn thành, công bố 19 công trình nghiên cứu, trong đó có những công trình nổi tiếng thế giới và khu vực. Năm 1936, ông đã phát hiện ra loài sán Clonorchis sinensis có thể ký sinh ở tụy; phát hiện này đã gây một tiếng vang lớn ở Việt Nam và trên thế giới.
Sau đó, thầy giáo trẻ Đặng Văn Ngữ tiếp tục tu nghiệp tại Nhật Bản - đất nước có nhiều thành tựu về ký sinh trùng học thời bấy giờ. Ông hăm hở lao vào nghiên cứu các loại nấm, truy nguyên nguồn gốc bệnh lao, bệnh đường ruột…
Trong suốt gần 10 năm học tập, làm việc tại Nhật, ông luôn đau đáu nghĩ về đất nước. Khi Cách mạng Tháng Tám thành công, ông được Việt kiều Nhật Bản bầu là Hội trưởng Hội Việt kiều yêu nước, và cũng là một trong những trí thức tiên phong vận động bạn bè quốc tế ủng hộ phong trào giải phóng dân tộc ở Việt Nam.
Kháng chiến toàn quốc bùng nổ, Bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã từ bỏ việc ở lại Nhật với mức đãi ngộ cao, nhất quyết trở về với Hồ Chủ tịch, với cuộc kháng chiến giành độc lập của Việt Nam. Đó không chỉ là quyết định của lý trí, mà còn là sự lựa chọn từ trái tim – chọn về với đồng bào, chọn đứng về phía cuộc đấu tranh giành độc lập.
Thời gian đó, quân đội Mỹ đã sử dụng penicillin để chữa bệnh cho quân nhân, nhưng việc điều chế được giữ bí mật tuyệt đối. Bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã nghiên cứu, tìm được giống penicillin ở Nhật và được Nhật ứng dụng vào thực tế.
Nghe theo tiếng gọi của Tổ quốc, bác sĩ Đặng Văn Ngữ quyết tâm trở về quê hương, mang theo 2 thứ: vỏn vẹn 2 bộ quần áo và thứ còn lại là ống nghiệm chứa mầm Souche Penicillium (giống Penicillium) để rồi sau này làm nên cuộc "cách mạng" trong việc điều chế Penicillin kết tinh (bột) và "nước lọc" Penicillin.
Sau hành trình xuyên Lào và vượt Trường Sơn, cuối tháng 12/1949, bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã về đến Liên khu IV và được tạo mọi điều kiện để hiện thực hóa những nghiên cứu của mình. Tết Nguyên đán năm 1950, trong bối cảnh kháng chiến gian khổ, một ngôi chùa nhỏ ở Yên Thành được sửa sang, cải tạo để trở thành phòng thí nghiệm.
Chính tại đây, bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã bắt đầu hành trình nghiên cứu và sản xuất kháng sinh trong điều kiện vô cùng thiếu thốn. Thiếu cân tiểu ly thì khắc phục bằng việc so thể tích, lấy mễ kê làm bàn, lấy ống tre thay cho ống nghiệm (eprouvette), trụ (cylinder) là những ống sậy... Ba lọ Penicillin bột đã ra đời, mỗi lọ chừng hai vạn đơn vị.
Chứng minh rằng với những nguyên vật liệu của xứ nhà, với những phương tiện tầm thường, các y bác sĩ đã làm được Penicillin tiêm: Sáu vạn đơn vị Penicillin sản xuất trong tháng 5/1950.
Theo đề nghị của Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên và Giáo sư Hồ Đắc Di, bác sĩ Đặng Văn Ngữ lên chiến khu Việt Bắc phụ trách phòng thí nghiệm của Đại học Y khoa. Dưới bàn tay của ông, những thiết bị y tế thô sơ Đại học Y khoa được cải tiến, thuốc kháng sinh tự điều chế từ nguyên liệu trong rừng được sản xuất.
Tuy nhiên, bác sĩ Đặng Văn Ngữ đã nhận thấy việc sản xuất Penicillin kết tinh (bột) là một công việc đòi hỏi thời gian lâu dài, do vậy, không thể thỏa mãn được nhu cầu cấp thiết của quân đội và nhân dân. Ông và các giáo sư của trường Đại học Y khoa đều nhận thấy nước lọc Penicillin có tác dụng và hiệu lực hơn cả Penicillin bột nếu dùng để chữa trị tại chỗ các vết thương phẫu thuật nhiễm trùng.
Các lớp học điều chế nước lọc Penicillin nhanh chóng được tổ chức, thu hút bác sĩ, dược sĩ, sinh viên và dược tá tham gia. Tận dụng nước thân cây ngô giàu glucose - nguyên liệu sẵn có trong dân - các mẻ nấm được nuôi cấy đều đặn từ giống của phòng thí nghiệm. Đây là sáng kiến phù hợp với hoàn cảnh kháng chiến, khi phương tiện, hóa chất khan hiếm. Chỉ sau hai tuần huấn luyện, học viên có thể thành thạo quy trình sản xuất Penicillin. Song song với đào tạo trực tiếp, tập san Penicillin được phát hành hằng tháng, góp phần lan tỏa kiến thức từ phòng thí nghiệm đến các cơ sở y tế địa phương.
Sau đó, Giáo sư Đặng Văn Ngữ trở thành người sáng lập và là Viện trưởng đầu tiên của Viện Sốt rét, Ký sinh trùng và Côn trùng Việt Nam. Ông cùng đồng nghiệp đã nghiên cứu kết hợp nhiều biện pháp phòng chống bệnh sốt rét và cuối cùng đã khống chế được bệnh ở miền Bắc.
Không chỉ ở phòng thí nghiệm, ông còn đích thân đi thực địa - vào những vùng rừng sâu, nơi sốt rét hoành hành dữ dội nhất, để quan sát tận mắt, lấy mẫu, thử nghiệm thuốc và tư vấn cho các đơn vị y tế tuyến đầu. Đêm xuống, GS. Đặng Văn Ngữ cùng cộng sự “vén ống quần, tay áo làm mồi cho muỗi hút máu”, chụp bắt từng con cho vào ống nghiệm, mổ muỗi, soi kính hiển vi tìm thoa trùng sốt rét trong cơ thể muỗi. Sau đó làm tiêu bản, xác định tên khoa học.
Lúc đó, tại chiến trường miền Nam, bệnh sốt rét vẫn hành hạ chiến sĩ ta không kém gì bom đạn Mỹ. Tháng 2/1967, đoàn công tác đặc biệt của Giáo sư Đặng Văn Ngữ gồm 13 thành viên do giáo sư làm trưởng đoàn rời Hà Nội vào Vĩnh Linh. Sau một tháng hành quân bộ đoàn đã vào đến B2 - thuộc khu vực Trị Thiên-Huế, đoàn đã nhanh chóng triển khai dựng lán, “đóng trại”, tìm cách nghiên cứu vaccine chống sốt rét và các đề tài nghiên cứu về phòng chống bệnh sốt khác.
Công việc vừa bắt đầu thì một trận bom B52 rải thảm của Mỹ ngày 1/4/1967 làm cả trạm hy sinh, bao gồm cả Giáo sư Đặng Văn Ngữ. Chỉ có duy nhất cô Trần Thị Lịch là còn sống do được thầy cử về trước để nấu cơm.
Dù công trình nghiên cứu vaccine sốt rét khi đó vẫn trong quá trình thử nghiệm nhưng bước đầu mang đến kết quả rất tốt: Người được tiêm không bị sốt rét, hoặc tỉ lệ mắc rất ít so với người chưa tiêm.
Một tuần sau khi mất, căn phòng làm việc của Giáo sư Đặng Văn Ngữ tại Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng ở Mễ Trì, Hà Nội cũng bị bom Mỹ đánh sập, các tài liệu nghiên cứu của thầy cũng bị hủy hoại. Công việc nghiên cứu vaccine chống sốt rét ngừng lại. Nếu Giáo sư Đặng Văn Ngữ không hy sinh và có thêm thời gian nghiên cứu thì có lẽ công trình mà thầy nghiên cứu sẽ có nhiều bước tiến triển mới.
-Năm 1967, cậu con trai Đặng Nhật Minh nhận được thông báo về sự hy sinh của cha từ bác sĩ Phạm Ngọc Thạch, khi đó là Bộ trưởng Bộ Y tế. Tin báo là cú sốc quá lớn cho ba anh em, đặc biệt là với cô con gái út. "Cha tôi thương cô út lắm, hai cha con rất tình cảm. Vì thế mà khi bố mất, cô út cũng vì quá nhớ thương mà đổ bệnh rồi qua đời sau đó 2 năm. Lúc đó, cô đang học tập ở Nga.” - NSND Đặng Nhật Minh chia sẻ.
Nói về cuộc đời của cha mình, NSND Đặng Nhật Minh chia sẻ: "Khi còn sống cho đến khi mất, cha tôi đúng nghĩa là một trí thức vô sản, đã làm đúng tinh thần như Bác Hồ dạy, chí công vô tư. Lấy công việc là chính, không bao giờ nghĩ về cá nhân mình.
Cả cuộc đời cụ sống và cống hiến cho khoa học với tất cả niềm say mê, không đòi hỏi bất kỳ điều gì cho bản thân, cho gia đình, con cái. Cụ sống cũng rất đạm bạc và không coi vật chất là cái gì cả. Với cụ, được phục vụ Tổ quốc, nhân dân, cứu người là niềm hạnh phúc lớn nhất"
