BÁC SĨ VŨ VĂN CẨN - NGƯỜI ĐẶT NỀN MÓNG CHO NGÀNH QUÂN Y VIỆT NAM

Trong những năm đầu của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, khi nền độc lập vừa giành được đã phải đối mặt với muôn vàn thử thách, có những người trí thức rời giảng đường, bệnh viện để bước vào một mặt trận đặc biệt – mặt trận cứu chữa thương binh, bảo vệ sức khỏe bộ đội và xây dựng nền y tế cách mạng. Bác sĩ Vũ Văn Cẩn là một trong những người như thế. Cuộc đời và sự nghiệp của ông gắn liền với những bước đi đầu tiên của ngành quân y Việt Nam, từ buổi đầu xây dựng lực lượng y tế cách mạng đến những năm tháng kháng chiến gian khổ.

Sinh năm 1915, Vũ Văn Cẩn trưởng thành trong bối cảnh đất nước còn dưới ách thống trị của thực dân Pháp. Được đào tạo về y khoa, ông sớm tiếp xúc với tri thức y học hiện đại, nhưng không chỉ quan tâm đến con đường nghề nghiệp của riêng mình. Trong những năm tuổi trẻ, ông tham gia các hoạt động yêu nước trong giới trí thức, sinh viên, góp tiếng nói vào đời sống xã hội đương thời. Những hoạt động này cho thấy ở người thầy thuốc trẻ không chỉ có sự say mê chuyên môn mà còn có ý thức trách nhiệm đối với vận mệnh đất nước.

Vũ Văn Cẩn từng tham gia phong trào sinh viên và hoạt động trong Tổng hội Sinh viên. Ông cộng tác với các ấn phẩm dành cho giới trí thức, sinh viên, trong đó có Tiếng gọi sinh viên, đồng thời quan tâm đến việc phổ biến kiến thức y học và nâng cao hiểu biết về sức khỏe cộng đồng. Trong một xã hội mà người dân còn gặp nhiều khó khăn trong tiếp cận dịch vụ y tế, việc đưa kiến thức khoa học đến gần hơn với cộng đồng cũng là một cách góp sức cho sự tiến bộ của xã hội.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 mở ra bước ngoặt lớn trong lịch sử dân tộc, đồng thời đặt ra những nhiệm vụ cấp bách đối với đội ngũ trí thức Việt Nam. Với Vũ Văn Cẩn, bước ngoặt ấy đưa ông đến với công tác y tế phục vụ lực lượng vũ trang cách mạng. Đầu tháng 9/1945, ông tham gia tổ chức y tế của lực lượng giải phóng quân, sau đó đảm nhiệm công tác trong Ban Y tế Vệ quốc đoàn. Đây là thời kỳ mà mọi điều kiện đều thiếu thốn: lực lượng y tế còn mỏng, thuốc men và dụng cụ điều trị hạn chế, cơ sở vật chất chưa được tổ chức đầy đủ, trong khi tình hình an ninh và quân sự ngày càng phức tạp.

Trong hoàn cảnh ấy, nhiệm vụ của người phụ trách quân y không chỉ là chữa trị cho từng thương binh. Điều quan trọng hơn là phải tổ chức được lực lượng, bố trí nhân viên chuyên môn, bảo đảm phương tiện cứu chữa và xây dựng cơ chế phối hợp để thương binh được tiếp nhận, điều trị kịp thời. Công tác quân y khi đó vừa mang tính chuyên môn, vừa là bài toán tổ chức trong điều kiện chiến tranh.

Ngày 25/3/1946, theo Sắc lệnh số 35/SL, Vũ Văn Cẩn được bổ nhiệm làm Cục trưởng Cục Quân y. Đây là dấu mốc quan trọng trong quá trình xây dựng cơ quan quân y cấp toàn quân của Việt Nam. Trên cương vị này, ông tham gia tổ chức và củng cố lực lượng chuyên môn, góp phần định hình hoạt động chăm sóc, cứu chữa thương binh trong quân đội cách mạng.

Công việc đặt lên vai người đứng đầu Cục Quân y không hề nhẹ nhàng. Khi chiến tranh lan rộng, nhu cầu cứu chữa thương binh tăng lên, nhưng nguồn thuốc men, trang thiết bị và nhân lực đều hạn chế. Nhiều cơ sở điều trị phải hoạt động trong điều kiện không ổn định; việc vận chuyển thương binh, phân phối vật tư y tế và duy trì đội ngũ cán bộ chuyên môn đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ. Trong bối cảnh ấy, xây dựng quân y không thể chỉ dựa vào năng lực của một vài bác sĩ giỏi mà cần cả một hệ thống tổ chức có khả năng vận hành giữa chiến trường. Một trong những vấn đề quan trọng của y tế thời chiến là mối quan hệ giữa quân y và dân y. Thương binh cần được cứu chữa tại các cơ sở quân y, nhưng trong nhiều hoàn cảnh, lực lượng quân y phải dựa vào bệnh viện, nhân viên y tế và sự hỗ trợ của nhân dân địa phương. Ngược lại, kinh nghiệm tổ chức và khả năng chuyên môn của quân y cũng có thể hỗ trợ công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Các tư liệu về sự nghiệp Vũ Văn Cẩn ghi nhận ông là một trong những người sớm quan tâm đến việc phối hợp quân y – dân y, coi đây là hướng đi cần thiết để đáp ứng yêu cầu chăm sóc sức khỏe trong kháng chiến. Sự nghiệp của ông cũng gắn với việc huy động đội ngũ bác sĩ, nhân viên y tế và sinh viên y khoa tham gia phục vụ chiến trường. Sau khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ ở Nam Bộ ngày 23/9/1945, nhu cầu chi viện y tế cho miền Nam trở nên cấp bách. Những bác sĩ và sinh viên từ miền Bắc được điều động vào các chiến trường, tham gia cứu chữa thương binh và xây dựng cơ sở điều trị. Trong số những lực lượng có đóng góp đáng kể có các giảng viên, bác sĩ và sinh viên của Trường Đại học Y Dược Việt Nam ở Hà Nội.

Đầu tháng 2/1946, bác sĩ Vũ Văn Cẩn tham gia đoàn kiểm tra công tác quân y từ Huế trở vào. Cùng thời điểm đó, ngày 7/2/1946, một đội phẫu thuật tăng cường do bác sĩ Hoàng Đình Cầu phụ trách lên đường chi viện cho chiến trường miền Nam, mang theo dụng cụ phẫu thuật phục vụ cứu chữa thương binh. Hai lực lượng có nhiệm vụ khác nhau, nhưng đều phản ánh yêu cầu cấp thiết lúc bấy giờ: vừa tổ chức, kiểm tra hoạt động quân y, vừa đưa nhân lực và phương tiện chuyên môn đến những địa bàn đang thiếu thốn.

Trong quá trình hoạt động, tình hình chiến sự buộc lực lượng y tế phải linh hoạt thay đổi kế hoạch. Tại Phú Yên, đội phẫu thuật phối hợp với nhân viên y tế địa phương tổ chức bệnh viện ở Tuy Hòa để tiếp nhận thương binh và người bệnh từ các khu vực lân cận, trong đó có Khánh Hòa. Công việc điều trị không chỉ cần bác sĩ và dụng cụ chuyên môn mà còn đòi hỏi người chăm sóc bệnh nhân, người lo hậu cần và sự hỗ trợ của cộng đồng. Những cơ sở như vậy cho thấy hoạt động y tế trong kháng chiến là sự kết hợp giữa chuyên môn, tổ chức và sức dân. Ở góc độ ấy, vai trò của Vũ Văn Cẩn không nên chỉ được nhìn nhận qua chức vụ Cục trưởng Cục Quân y. Đóng góp quan trọng của ông còn nằm ở việc tham gia xây dựng một lực lượng y tế có tổ chức, đáp ứng những yêu cầu ngày càng lớn của chiến tranh. Một ngành quân y muốn tồn tại và phát triển phải có đội ngũ cán bộ, quy trình tiếp nhận và điều trị thương binh, phương thức vận chuyển, nguồn cung cấp thuốc men và sự phối hợp với các lực lượng y tế khác. Đó là công việc lâu dài, đòi hỏi vừa có kiến thức chuyên môn vừa có khả năng tổ chức.

Trong những năm kháng chiến tiếp theo, ngành quân y tiếp tục trưởng thành qua thực tiễn chiến trường. Công tác cứu chữa thương binh, phòng chống dịch bệnh, bảo đảm sức khỏe bộ đội và phối hợp với dân y ngày càng được chú trọng. Những kinh nghiệm tích lũy trong giai đoạn đầu đã góp phần tạo cơ sở cho việc mở rộng hoạt động quân y ở các chiến trường sau này.

Nhìn lại cuộc đời bác sĩ Vũ Văn Cẩn, có thể thấy hành trình của ông là sự chuyển biến từ một trí thức y khoa tham gia phong trào yêu nước thành một cán bộ đảm nhận trọng trách xây dựng ngành quân y trong những năm đầu cách mạng. Ông thuộc thế hệ thầy thuốc mà nghề nghiệp không chỉ gắn với phòng khám và bệnh viện, mà còn gắn với nhiệm vụ bảo vệ nền độc lập vừa giành được. Trong hoàn cảnh chiến tranh, cứu chữa thương binh đồng nghĩa với việc bảo vệ sức chiến đấu của quân đội; tổ chức được lực lượng quân y cũng là góp phần xây dựng năng lực của một nhà nước đang phải đối diện với những thử thách sống còn.

Bác sĩ Vũ Văn Cẩn qua đời năm 1982, để lại dấu ấn trong lịch sử ngành quân y Việt Nam. Những năm tháng ông tham gia xây dựng tổ chức quân y là một phần của quá trình hình thành nền y tế phục vụ quân đội và kháng chiến. Từ những điều kiện thiếu thốn ban đầu, nhiều thế hệ thầy thuốc đã tiếp nối công việc ấy, đưa chuyên môn y học đến với những nơi gian khó nhất.

Lịch sử thường ghi nhớ những chiến dịch, những trận đánh và những quyết định có tính bước ngoặt. Nhưng để người lính có thể tiếp tục chiến đấu sau khi bị thương, để các đơn vị duy trì sức khỏe và để những cơ sở điều trị có thể hoạt động giữa chiến tranh, còn cần sự đóng góp bền bỉ của những người làm công tác quân y. Trong lớp người đặt nền móng cho lực lượng ấy, bác sĩ Vũ Văn Cẩn là một nhân vật tiêu biểu – người đã đem tri thức y học, tinh thần trách nhiệm và năng lực tổ chức phục vụ sự nghiệp bảo vệ nền độc lập của dân tộc.