BẠCH ĐẰNG 1288 – KHI TRÍ TUỆ VÀ LÒNG DÂN TẠO NÊN CHIẾN THẮNG

Nếu lịch sử Việt Nam là một dòng sông lớn, Bạch Đằng có lẽ là một trong những khúc sông mang nhiều dấu ấn nhất.

Năm 1288, quân Nguyên – Mông tiến hành cuộc xâm lược Đại Việt lần thứ ba. Sau những thất bại trước đó, đối phương vẫn chưa từ bỏ ý định khuất phục quốc gia nhỏ bé ở phía nam. Nhưng họ đã gặp phải một Đại Việt khác với điều họ mong đợi: một đất nước có sự chuẩn bị, có những vị tướng giàu kinh nghiệm và đặc biệt là có một nhân dân không chấp nhận khuất phục.

Trong cuộc kháng chiến ấy, Trần Quốc Tuấn giữ vai trò Quốc công Tiết chế, chỉ huy quân đội. Tài năng của ông được thể hiện không chỉ ở một trận đánh cụ thể mà trong cả quá trình tổ chức lực lượng, lựa chọn thời cơ và xây dựng cách đánh phù hợp với điều kiện Đại Việt.

Bạch Đằng năm 1288 là minh chứng đặc biệt rõ cho tư duy ấy.

Đối phương có ưu thế lớn về lực lượng và kinh nghiệm chiến tranh. Nhưng sức mạnh không phải lúc nào cũng quyết định tất cả. Một đạo quân đông đảo nếu bị kéo vào địa hình bất lợi, mất thế chủ động và không hiểu rõ quy luật tự nhiên của chiến trường thì có thể trở nên yếu thế.

Quân dân nhà Trần đã khai thác điều đó.

Hình ảnh những bãi cọc trên sông Bạch Đằng đã trở thành biểu tượng của trí tuệ quân sự Việt Nam. Nhưng cần nhìn chiến thắng ấy rộng hơn một thủ pháp quân sự. Đó là sự kết hợp giữa địa hình, thủy triều, cách nghi binh, khả năng điều quân và sự phối hợp của nhiều lực lượng.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia lưu ý rằng chính sử chỉ ghi lại những diễn biến chính của trận Bạch Đằng, trong khi các truyền thuyết, thần tích và dấu tích liên quan cho thấy phạm vi của trận đánh rất rộng. Điều đó cũng cho thấy chiến thắng không thể được tạo nên chỉ bởi một vị tướng. Công sức và trí tuệ của nhân dân là một phần quan trọng trong thắng lợi ấy.

Đây là điều rất đáng suy ngẫm.

Trong cách kể chuyện về những anh hùng, đôi khi chúng ta dễ tập trung vào một cá nhân đến mức quên mất sức mạnh của tập thể. Nhưng một Trần Hưng Đạo tài năng cũng không thể tạo nên chiến thắng nếu phía sau ông không có quân sĩ chiến đấu, nhân dân cung cấp sức người, sức của, những người dân hiểu địa hình và những tướng lĩnh cùng chung ý chí.

Chiến thắng Bạch Đằng vì thế là câu chuyện về “một người” nhưng đồng thời cũng là câu chuyện về “muôn người”.

Điều này làm nên vẻ đẹp của lịch sử dân tộc.

Trần Quốc Tuấn là vị tướng nổi bật, nhưng ông không chiến đấu một mình. Thành công của ông gắn với cả một hệ thống tướng lĩnh và quân đội nhà Trần, với những con người như Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Phạm Ngũ Lão, Yết Kiêu, Dã Tượng và nhiều người khác. Những cái tên ấy tạo thành một mạng lưới sức mạnh, trong đó mỗi người giữ một vị trí và đóng góp vào mục tiêu chung.

Bài học ấy vẫn rất gần với tuổi trẻ hôm nay.

Không phải thành công nào cũng đến từ người giỏi nhất. Nhiều khi thành công đến từ một tập thể biết phối hợp, biết tin tưởng nhau và cùng hướng tới một mục tiêu. Một đội tuyển học sinh muốn giành giải cần từng thành viên cố gắng. Một dự án thanh niên muốn thành công cần người lên ý tưởng, người tổ chức, người truyền thông, người trực tiếp thực hiện. Một phong trào tình nguyện chỉ có thể tạo ra giá trị khi nhiều bàn tay cùng góp sức.

Bạch Đằng nhắc chúng ta rằng trí tuệ chỉ thực sự mạnh khi được đặt trong sức mạnh cộng đồng.

Một bài học khác cũng rất đáng chú ý là khả năng lấy yếu thắng mạnh.

Trần Quốc Tuấn không lựa chọn đối đầu theo cách đối phương mong muốn. Tư tưởng quân sự của ông đề cao việc lấy sở trường của ta để khắc chế sở trường của địch, biết dựa vào địa hình và sức dân để tạo lợi thế. Những tư tưởng được gắn với ông như “lấy ngắn trị dài, lấy ít địch nhiều, lấy yếu thắng mạnh” đã trở thành những giá trị thường được nhắc đến khi nghiên cứu nghệ thuật quân sự thời Trần.

Đó cũng là một cách tư duy rất hiện đại: không nhất thiết phải mạnh hơn đối thủ ở mọi phương diện; quan trọng là biết mình có gì, đối phương có gì và làm thế nào để biến điểm mạnh của mình thành lợi thế.

Bạch Đằng vì thế không chỉ là câu chuyện của năm 1288.

Nó là câu chuyện về trí tuệ Việt Nam.

Nó là câu chuyện về lòng dân.

Nó là câu chuyện về khả năng biến một vùng sông nước thành thế trận.

Và trên hết, nó là câu chuyện về một dân tộc không chấp nhận để vận mệnh của mình nằm trong tay kẻ khác.

Ngày nay, khi đứng trước những không gian tưởng niệm Trần Hưng Đạo ở Hà Tĩnh, trong đó có đền Đức Thánh Trần tại Cổ Đạm, chúng ta có thể nghĩ về Bạch Đằng không chỉ bằng niềm tự hào. Ta còn có thể nghĩ về trách nhiệm của thế hệ mình: nếu cha ông từng dùng trí tuệ, lòng dũng cảm và tinh thần đoàn kết để bảo vệ non sông, thì tuổi trẻ hôm nay phải làm gì để xây dựng một đất nước mạnh hơn, văn minh hơn?

Câu trả lời không nằm trong quá khứ.

Nó nằm trong hành động của mỗi chúng ta hôm nay.