BẠCH ĐẰNG GIANG: DÒNG SÔNG LỊCH SỬ VÀ ĐỈNH CAO NGHỆ THUẬT THỦY CHIẾN ĐẠI VIỆT

Trong suốt hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước, hiếm có dòng sông nào ghi dấu những biến cố oanh liệt và mang ý nghĩa chiến lược đặc biệt như sông Bạch Đằng. Folk dân gian và thi ca muôn đời vẫn mãi lưu truyền câu ca hào hùng về nơi đây:

"Sâu nhất là sông Bạch Đằng

Ba lần giặc đến, ba lần giặc tan."

Dòng chảy ấy không đơn thuần là một tuyến đường thủy tự nhiên, mà đã trở thành chứng nhân lịch sử kiêu hãnh — nơi chôn vùi ba đại thủy quân xâm lược phương Bắc.Đến mùa xuân năm 1288, Bạch Đằng một lần nữa trở thành tâm điểm của lịch sử khi Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn chọn nơi đây làm địa bàn quyết chiến chiến lược. Khí thế bừng bừng trước giờ ra trận của quân dân nhà Trần từng được Trương Hán Siêu tái hiện kiệt xuất trong Bạch Đằng giang phú: "Thuyền bè muôn đội, tinh kì phấp phới / Hùng hổ sáu quân, giáo gươm sáng chói". Nhận diện rõ hướng rút lui bằng đường thủy của quân Nguyên – Mông do Ô Mã Nhi chỉ huy, quân dân ta đã âm thầm đóng hàng ngàn cọc gỗ nhọn xuống lòng sông, tạo nên trận địa cọc ngầm vô cùng hiểm hóc.

Nghệ thuật quân sự đỉnh cao trên sông Bạch Đằng năm 1288 nằm ở sự kết hợp hoàn hảo giữa địa hình thiên nhiên, quy luật thủy triều và chiến thuật dụ địch. Khi thủy triều dâng cao che lấp các bãi cọc, thuyền nhẹ của ta chủ động nghênh chiến rồi vờ thua rút chạy, dụ đoàn chiến thuyền cồng kềnh của giặc dấn sâu vào bẫy. Để rồi khi con nước rút nhanh, hàng trăm thuyền địch bị đâm thủng, mắc kẹt và vỡ tan trước sự phục kích đồng loạt. Tác phẩm Đại Nam quốc sử diễn ca đã ghi lại quy mô khốc liệt của trận thủy chiến quyết định này:

"Bạch Đằng một cõi chiến tràng

Thây phơi trắng đất máu màng đỏ sông."

Thắng lợi hủy diệt trên sông Bạch Đằng năm 1288 đã đập tan hoàn toàn mộng xâm lược của đế chế Nguyên – Mông. Sau ngày khải hoàn, khi rước hai vua Trần về lại Thăng Long, Vua Trần Nhân Tông đã cảm khái đề thơ khẳng định cơ đồ bền vững muôn đời:

"Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã,

Sơn hà thiên cổ điện kim âu."

(Xã tắc hai phen chồn ngựa đá / Non sông nghìn thuở vững âu vàng)

Chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 vì thế không chỉ dừng lại ở một khúc khải hoàn quân sự. Nó là sự đúc kết đỉnh cao của trí tuệ, lòng quả cảm và tinh thần đoàn kết toàn dân tộc. Trải qua muôn vàn biến thiên, Bạch Đằng Giang đã vượt qua khái niệm của một địa danh địa lý để trở thành biểu tượng vĩnh cửu về ý chí bảo vệ nền độc lập tự chủ của dân tộc Việt Nam.