Bạch Liên nữ sĩ - Nguyễn Thị Thanh
Bà Nguyễn Thị Thanh sinh năm Giáp Thân (1884) tại làng Hoàng Trù, tổng Lâm Thịnh, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An, trong một gia đình nhà Nho yêu nước và là con của cụ Nguyễn Sinh Sắc cùng bà Hoàng Thị Loan. Ngay từ thuở thiếu thời, bà thấm nhuần truyền thống yêu nước, thương người của cả hai dòng họ nội ngoại và tự trang bị cho mình vốn Hán học, y học...
Là con gái đầu lòng, bà sớm ý thức được trách nhiệm với gia đình và tự lập đảm đang. Năm 11 tuổi, bà thay bố mẹ chăm sóc phụng dưỡng bà ngoại để gia đình yên tâm vào Huế. Đến khi bà 17 tuổi, mẹ bà – bà Hoàng Thị Loan – qua đời ở Huế, từ đó bà đảm đương mọi công việc của một người phụ nữ trong gia đình, chăm sóc bố và nuôi dưỡng các em khôn lớn, trưởng thành.
Khi ông Nguyễn Sinh Sắc đỗ Phó bảng và “vinh quy bái tổ” trở về quê, ông thường đưa hai em trai đi giao du ở nhiều nơi, trong khi bà Thanh một mình lo toan việc gia đình và chăm nom nhà cửa, vườn tược. Năm 1906, khi ông Sắc vào Huế nhậm chức Thừa biện bộ Lễ, bà được giao trông nom nhà cửa, ruộng vườn. Từ đó, bà bắt đầu tham gia các hoạt động yêu nước. Là người con gái thông minh, đẹp người đẹp nết nên nhiều chàng trai quyền quý muốn được gắn bó, song bà đều lấy lý do từ chối để hướng về hoạt động cứu nước. Bà có mối liên hệ chặt chẽ với nhà yêu nước Phan Bội Châu, tham gia Đội Quyên, Đội Phấn, làm liên lạc, quyên góp tiền của cho nghĩa quân và phong trào Đông Du.
Cuối năm 1910, khi đang làm nhiệm vụ, bà bị thực dân Pháp bắt. Dù bị đánh đập tàn nhẫn và trải qua cực hình dã man, bà không khai nửa lời và được trả tự do vì chúng không tìm được chứng cứ cụ thể. Ra tù, bà tiếp tục hoạt động, mở quán cơm gần thành Vinh để tiếp cận đồn lính khố xanh, nắm tình hình địch. Sau đó bà cùng một đồng chí tổ chức cướp súng địch để trang bị cho nghĩa quân nhưng bị bại lộ và kết án 9 năm tù khổ sai.
Ngày 2/12/1918, bà Thanh bị đưa vào nhà lao Quảng Ngãi. Tại đây, nhờ tài bốc thuốc chữa bệnh và vốn Hán học, bà được Án sát Phạm Bá Phổ mời về nhà riêng làm gia sư cho con trai. Bằng khả năng thuyết phục và cảm hóa, bà đã giác ngộ Phạm Bá Nguyên tham gia hoạt động cứu nước và sau này được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam.
Năm 1922, bà xin phép về thăm quê hương và trong chuyến đi này bí mật mang hài cốt mẹ về an táng tại quê nhà. Tháng 11/1926, với tinh thần dũng cảm và trái tim yêu nước, bà gửi thư cho Toàn quyền Đông Dương và Khâm sứ Trung Kỳ bày tỏ quan điểm chính trị, đòi ân xá cho vua Thành Thái và vua Duy Tân. Trong thời gian sống ở Huế, bà thường tới thăm, chăm sóc và đàm đạo với cụ Phan Bội Châu về vận mệnh đất nước, và tham gia nhóm trí thức yêu nước tại đây.
Trong phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh, khi thực dân Pháp điều Phạm Bá Phổ trấn áp phong trào cách mạng ở xứ Nghệ (tháng 9/1930), bà lặn lội về quê can ngăn và thuyết phục Phổ không thực hiện ý đồ đàn áp. Sau nhiều năm lăn lộn trong phong trào cách mạng và nếm trải hiểm nguy, ngày 18/9/1940, bà được trả tự do và về quê sinh sống. Khi biết em trai chính là Chủ tịch Hồ Chí Minh, năm 1946, bà đã lên Hà Nội thăm em và sau đó trở về làng Sen sống trọn đời một công dân mẫu mực với bà con xóm làng.
Do tuổi già, sức yếu và bệnh tình nặng, bà Nguyễn Thị Thanh - người được nhân dân gọi là Bạch Liên nữ sĩ, bông sen trắng ngát hương của làng Kim Liên – đã qua đời tháng 3/1954. Cuộc đời bà là tấm gương sáng về đạo đức, phẩm chất cao quý và tấm lòng yêu nước sâu sắc của người phụ nữ Việt Nam.
