Bài hát cất tiếng cùng nước Việt Nam độc lập

Chiều 17 tháng 8 năm 1945, trước Nhà hát Lớn Hà Nội, hàng vạn người đứng chật quảng trường. Ban đầu, đây là cuộc mít tinh do Tổng hội Công chức tổ chức. Nhưng giữa những lá cờ và biển người đang chờ đợi, các thành viên Việt Minh xuất hiện, giương cao cờ đỏ sao vàng và kêu gọi nhân dân ủng hộ cách mạng.

Không khí cuộc mít tinh đổi khác. Từ một cuộc tập hợp của công chức, đám đông nhanh chóng biến thành một đoàn biểu tình lớn. Người dân từ quảng trường Nhà hát Lớn đi qua những con phố trung tâm Hà Nội, hô vang khẩu hiệu ủng hộ Việt Minh và nền độc lập của Việt Nam.

Giữa biển người ấy vang lên những bài ca cách mạng. Một trong những giai điệu tiêu biểu của mùa thu năm đó là “Diệt phát xít”, sáng tác của Nguyễn Đình Thi.

Nguyễn Đình Thi sinh ngày 20 tháng 12 năm 1924. Khi Cách mạng tháng Tám diễn ra, ông mới hai mươi tuổi. Ông không được đào tạo chuyên nghiệp để trở thành nhạc sĩ. Chàng thanh niên ấy được biết đến nhiều hơn bởi sự say mê triết học, văn chương và hoạt động trong Hội Văn hóa Cứu quốc. Nhưng chính trong những ngày đất nước chuyển mình, âm nhạc đã trở thành cách nhanh nhất để ông truyền đi lời thúc giục hành động.

“Diệt phát xít” có nhịp điệu khẩn trương, mạnh mẽ và dễ hòa giọng. Bài hát không kể câu chuyện của một cá nhân. Nó cất lên như tiếng gọi chung của một dân tộc đang muốn thoát khỏi áp bức, đói nghèo và thân phận mất nước.

Bối cảnh ra đời của ca khúc cũng là một thời kỳ vô cùng khốc liệt. Nhật đảo chính Pháp ngày 9 tháng 3 năm 1945. Nạn đói đã cướp đi sinh mạng của một bộ phận rất lớn dân chúng miền Bắc. Đến giữa tháng 8, Nhật Bản tuyên bố đầu hàng Đồng minh. Bộ máy cai trị cũ rơi vào khủng hoảng, tạo ra thời cơ đặc biệt để nhân dân Việt Nam vùng lên giành chính quyền.

Ngày 16 và 17 tháng 8, Quốc dân Đại hội họp tại Tân Trào. Nguyễn Đình Thi là một trong những đại biểu trẻ tham dự. Cũng trong ngày 17 tháng 8, cuộc biểu tình lớn nổ ra tại Hà Nội. Hai ngày sau, ngày 19 tháng 8, hàng vạn người lại tập trung trước Nhà hát Lớn rồi tiến tới chiếm Phủ Khâm sai và các cơ quan trọng yếu. Chính quyền tại Hà Nội về tay nhân dân.

Nhưng câu chuyện của “Diệt phát xít” không kết thúc sau ngày khởi nghĩa.

Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa ra đời cần có một đài phát thanh quốc gia. Trong một đất nước mà phần lớn phương tiện thông tin còn nằm trong tay chế độ cũ, phát thanh là con đường nhanh chóng để chính quyền cách mạng gửi tiếng nói của mình tới đồng bào và thế giới.

Ngày 22 tháng 8 năm 1945, một nhóm cán bộ bắt đầu chuẩn bị thành lập đài tại số 4 phố Đinh Lễ, gần Bắc Bộ phủ. Họ chỉ có mười sáu ngày để dựng nên một cơ quan phát thanh. Máy móc được thu gom và lắp ghép; có thiết bị phải tìm mua từ những cửa hàng đồ cũ. Phóng viên, biên tập viên, phát thanh viên và kỹ thuật viên đều vừa làm vừa học.

Một câu hỏi quan trọng được đặt ra: Âm thanh nào sẽ mở đầu chương trình của đài phát thanh quốc gia?

“Tiến quân ca”, “Du kích ca” và một số bài hát khác đã được đề xuất. Cuối cùng, những người phụ trách lựa chọn “Diệt phát xít”. Giai điệu gấp gáp của ca khúc phù hợp với tinh thần của một đất nước vừa giành lại chủ quyền và vẫn phải đối diện với rất nhiều hiểm nguy.

Đúng 11 giờ 30 phút ngày 7 tháng 9 năm 1945, Đài Tiếng nói Việt Nam phát chương trình đầu tiên từ Hà Nội. Trên nền nhạc “Diệt phát xít”, lời xướng giới thiệu tiếng nói của nước Việt Nam độc lập lần đầu tiên truyền đi qua làn sóng điện.

Các ca sĩ nghiệp dư phải hát trực tiếp cùng một dàn nhạc nhỏ. Sau phần giới thiệu, bản Tuyên ngôn Độc lập do Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc tại Quảng trường Ba Đình năm ngày trước đó được phát tới người nghe. Một quốc gia còn non trẻ đã chính thức có tiếng nói của riêng mình.

“Diệt phát xít” từng được cân nhắc trong quá trình lựa chọn quốc ca. Tuy nhiên, bài hát gắn quá rõ với một hoàn cảnh cụ thể của cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa phát xít, trong khi quốc ca cần có ý nghĩa lâu dài hơn. “Tiến quân ca” của Văn Cao được chọn, còn tác phẩm của Nguyễn Đình Thi trở thành nhạc hiệu của Đài Tiếng nói Việt Nam.

Trong cuộc đời sáng tác sau này, Nguyễn Đình Thi để lại dấu ấn ở nhiều lĩnh vực: thơ, văn xuôi, kịch, lý luận và âm nhạc. Ông còn viết “Người Hà Nội”, một tác phẩm nổi tiếng khác gắn với những năm đầu toàn quốc kháng chiến. Tuy nhiên, “Diệt phát xít” vẫn có một vị trí rất riêng.

Giai điệu ấy đã đi từ những đoàn người xuống đường trong mùa thu cách mạng đến phòng phát thanh nhỏ bé tại phố Đinh Lễ. Nó chứng kiến thời khắc người Việt Nam không chỉ giành lại đất nước mà còn cất lên tiếng nói của chính mình trước thế giới.