BÀI HỌC TỪ DI CHÚC CỦA ÔNG ÍCH KHIÊM

Ông Ích Khiêm (1829 – 1884) quê ở làng Phong Lệ , tổng Thanh Quýt, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam (nay thuộc phường Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng). Ông là một danh tướng, một nhà nho yêu nước tiêu biểu trong lịch sử Việt Nam cuối thế kỉ XIX. Cuộc đời ông nhiều thăng trầm, từng lập nhiều công lao cho triều đình nhưng cũng phải chịu không ít oan khuất. Ở ông luôn toát lên khí phách cứng cỏi, lòng trung nghĩa và nhân cách trong sáng. Những phẩm chất ấy được thể hiện rõ nét và sâu sắc nhất qua bản di chúc ông để lại cho các con của mình trước khi qua đời, trong đó có đoạn: “Phải tuyệt đối theo lời di huấn của ta, tự nghĩ từ nay về sau các con phải giữ gìn lời ăn, tiếng nói, chớ coi nhẹ ngôn từ. Hãy lấy ta làm gương thì sẽ tránh được điều họa…”.

Bản di chúc của Ông Ích Khiêm không dài, không cầu kỳ về hình thức, nhưng từng câu chữ đều thấm đẫm tinh thần đạo lý và khí phách của một bậc trung thần. Trong những lời trăn trối cuối cùng, ông không hề nhắc đến tiền bạc, ruộng vườn hay danh lợi, mà chỉ tha thiết căn dặn con cháu phải giữ trọn đạo làm người. Đặt trong bối cảnh lịch sử, khi bộ máy quan lại phong kiến đã bắt đầu bộc lộ nhiều dấu hiệu suy thoái, tham nhũng, thì di chúc của Ông Ích Khiêm hiện lên như một lời phản tỉnh âm thầm nhưng sâu sắc. Ông không lên án gay gắt, không phê phán trực diện, mà dùng chính đời sống và nhân cách của mình để làm chuẩn mực đạo đức. Mặc dù nổi tiếng thanh liêm, tài thao lược quân sự vượt trội nhưng Ông Ích Khiêm với tính khí nóng nảy, thẳng như ruột ngựa đã làm không ít người ganh ghét. Khi giữ chức Binh bộ tả Thị lang ông bị một số kẻ xấu hãm hại và đày vào nhà lao Bình Thuận (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng). Tại đây, sau khi nghe tin vua Kiến Phúc băng hà, trước khi ông tự sát bằng uống thuốc độc để giữ trọn khí tiết và danh dự của một bề tôi trung thành ông đã viết bản di chúc này. Ông Ích Khiêm muốn khuyên con cháu hãy soi mình vào chính cuộc đời ông như một tấm gương để noi theo và để tránh những sai lầm có thể dẫn đến họa hoạn. Ông nhấn mạnh việc giữ gìn khí tiết, khuyên con cháu phải biết “ghìm miệng xoắn lưỡi”, cẩn trọng trong lời ăn tiếng nói, tránh vì nóng nảy hay nông nổi mà rước lấy tai họa. Qua đó, ông đề cao lối sống ngay thẳng, liêm khiết và bản lĩnh của kẻ sĩ.

Ngoài ra, bản di chúc còn thể hiện rõ tinh thần trung quân ái quốc bền bỉ của Ông Ích Khiêm, coi trọng việc nước hơn lợi ích cá nhân, đặt nghĩa vua tôi và vận mệnh quốc gia lên trên tất cả. Với ông, làm quan không phải là con đường cầu vinh, mà là bổn phận đối với dân, với nước. Dù từng bị giáng chức, hiểu lầm và sống trong cảnh nghèo khó, ông vẫn không oán hận, không quay lưng với triều đình và vận mệnh quốc gia. Điều ông lo lắng nhất trước lúc qua đời không phải là sự thiếu thốn vật chất của con cháu, mà là sự mai một về phẩm giá con người. Ông gửi gắm vào con cháu niềm tin rằng mỗi con người, dù ở vị trí nào, cũng phải sống có trách nhiệm với đất nước. Lòng trung nghĩa ấy khiến bản di chúc không chỉ là lời trăn trối riêng tư mà còn là một thông điệp đạo đức mang ý nghĩa xã hội sâu sắc.

Từ bản di chúc của Ông Ích Khiêm mới nhận ra rằng giá trị lớn nhất của con người không nằm ở những gì ta sở hữu, mà ở cách ta sống và cách ta đối diện với khó khăn, bất công. Trong học tập và cuộc sống hằng ngày, chúng ta cần rèn luyện lối sống trung thực, có trách nhiệm với lời nói và hành động của mình; biết tôn trọng và sống hòa nhã với mọi người xung quanh, không chạy theo thành tích hay lợi ích trước mắt mà đánh mất sự chân thành và lòng tự trọng. Đồng thời, chúng ta cũng ý thức hơn về trách nhiệm của bản thân đối với gia đình và quê hương đất nước, cố gắng học tập và làm việc tốt hơn để có thể đóng góp cho xã hội những điều tốt đẹp.

Có thể thấy, bản di chúc của Ông Ích Khiêm là kết tinh đẹp đẽ của một cuộc đời sống vì nghĩa lớn. Bản di chúc được viết bằng ngôn từ mộc mạc, giản dị nhưng giàu sức gợi. Không cần những lời hoa mỹ, chính sự chân thành và nhất quán giữa lời nói với cả cuộc đời và hành động đã làm cho di chúc của Ông Ích Khiêm trở nên có sức lay động mạnh mẽ, khiến người đọc phải suy ngẫm và tự soi chiếu lại chính mình. Những lời dặn dò của ông, dù đã trải qua thời gian, vẫn mang giá trị bền vững, trở thành bài học sâu sắc cho mỗi người về nhân cách, trách nhiệm và lòng yêu nước. Đó còn là tiếng nói lặng thầm mà bền bỉ của đạo lý truyền thống Việt Nam: con người có thể ra đi trong tay trắng, nhưng nhất định không được để lại một đời sống hoen ố.