Bản Di chúc trong vắt cơm: Cuộc học tập đặc biệt của nữ tù Côn Đảo

Bản Di chúc trong vắt cơm: Cuộc học tập đặc biệt của nữ tù Côn Đảo

Giữa những bức tường đá lạnh lẽo của nhà tù Côn Đảo năm 1970, một vắt cơm nhỏ đã mang theo món quà tinh thần vô giá: bản Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Từ trang giấy bí mật ấy, 14 nữ tù chính trị đã tổ chức một buổi học đặc biệt vào đúng ngày sinh của Người. Câu chuyện không chỉ ghi lại một phương thức chuyển tài liệu đầy mưu trí mà còn cho thấy sức mạnh của niềm tin trong những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất.

Ảnh 1. Khu di tích nhà tù Côn Đảo, nơi lưu giữ dấu tích của hệ thống giam giữ tù chính trị trong những năm chiến tranh. Ảnh tư liệu di tích, không phải ảnh chụp sự kiện năm 1970.

Một vắt cơm mang theo bí mật

Đầu tháng 5/1970, tại khu giam giữ tù chính trị ở Côn Đảo, nữ tù Lê Hồng Quân nhận được một món đồ nhỏ bé nhưng đặc biệt quan trọng.

Theo hồi ức của bà, sau khi thực hiện công việc đổ thùng vệ sinh và trở về, một người tù tên Quỳnh đã kín đáo chuyển cho bà vắt cơm do người được gọi là dì Mười Vàng gửi đến.

Vắt cơm được nén nhuyễn, có kích thước chỉ bằng một ngón tay, dài khoảng sáu centimét. Trong hoàn cảnh tù đày thiếu thốn lương thực, một chút cơm cũng rất quý. Nhưng điều khiến Lê Hồng Quân xúc động không phải là giá trị của thức ăn.

Bà đã nhận được tín hiệu từ trước rằng tập thể nữ tù có thể sắp được tiếp cận Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Khi mở vắt cơm, bà phát hiện một cuộn giấy nhỏ được bọc cẩn thận trong lớp nilon. Bên trong là mảnh giấy khoảng nửa trang vở học trò, phủ kín những dòng chữ nhỏ và ký hiệu tốc ký.

Đó chính là bản chép Di chúc của Bác Hồ.

Cách ngụy trang tài liệu thể hiện sự tính toán của những người tổ chức đường dây liên lạc bí mật. Nếu gặp tình huống nguy hiểm, người nhận có thể nhanh chóng đưa vắt cơm vào miệng để tránh bị phát hiện.

Trong nhà tù, việc cất giữ một tài liệu chính trị bị cấm có thể dẫn đến những cuộc khám xét, thẩm vấn và trừng phạt khắc nghiệt. Bởi vậy, đưa được bản Di chúc đến tay người cần nhận đã là một thành công đáng kể.

Nhưng nhiệm vụ của Lê Hồng Quân không dừng lại ở việc giữ gìn mảnh giấy. Bà còn phải tìm cách chuyển những lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh đến các đồng đội đang bị giam giữ.

Người nữ biệt động trong Hầm Đá

Lê Hồng Quân, tên thật là Đào Thị Huyền Nga, sinh năm 1947 tại Cần Thơ, trưởng thành trong phong trào cách mạng miền Nam.

Năm 1968, bà được giao nhiệm vụ chỉ huy Tiểu đoàn Nữ biệt động Lê Thị Riêng, hoạt động tại chiến trường Sài Gòn – Gia Định. Trong đợt hai cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân, bà bị thương nặng rồi rơi vào tay đối phương.

Sau thời gian bị giam tại Thủ Đức và khám Chí Hòa, tháng 11/1969, bà bị đưa ra Côn Đảo.

Những nhà giam trên hòn đảo giữa Biển Đông từ lâu đã trở thành nơi giam cầm nhiều thế hệ chiến sĩ yêu nước và cách mạng Việt Nam. Đặc biệt, hệ thống Chuồng Cọp và các khu biệt giam gắn liền với chế độ quản thúc hà khắc, những cuộc đàn áp và tình trạng thiếu thốn kéo dài.

Đối với nữ tù chính trị, cuộc sống trong nhà giam còn đặt ra nhiều thử thách riêng. Việc hạn chế nước sinh hoạt, không cho đổ thùng vệ sinh, điều kiện ăn uống thiếu thốn cùng những trận đòn tra tấn đã khiến sức khỏe của không ít người suy kiệt.

Tại khu Hầm Đá nổi, đối diện Chuồng Cọp II, Lê Hồng Quân bị giam cùng 13 nữ tù khác. Nhiều người mang thương tích nặng, gặp khó khăn trong vận động, sức khỏe suy giảm nghiêm trọng.

Ảnh 2. Những chân dung nữ tù chính trị Côn Đảo được trưng bày trong bảo tàng, góp phần lưu giữ ký ức về các thế hệ phụ nữ bị giam cầm và đấu tranh tại đảo. Ảnh: Báo Đắk Lắk.

Trong hoàn cảnh ấy, tin tức từ đất liền luôn có giá trị đặc biệt. Một lời nhắn, một bài thơ hay vài dòng tài liệu có thể trở thành nguồn động viên đối với những con người đang phải đối mặt với sự cô lập.

Bản Di chúc vừa được chuyển đến vì thế mang ý nghĩa vượt xa một văn bản thông thường.

Đó là những lời căn dặn cuối cùng của vị lãnh tụ mà họ kính yêu, đồng thời là sự kết nối tinh thần giữa những người tù với cuộc đấu tranh đang tiếp diễn bên ngoài song sắt.

Giữ bản Di chúc bằng trí nhớ

Sau khi nhận được tài liệu, Lê Hồng Quân đứng trước một vấn đề khó khăn: làm thế nào để bảo vệ nội dung bản Di chúc nếu giấy tờ có thể bị phát hiện và tịch thu bất cứ lúc nào?

Bà lựa chọn cách ghi nhớ.

Từng đoạn văn, từng ý quan trọng được bà học thuộc, để nội dung không còn phụ thuộc hoàn toàn vào sự tồn tại của mảnh giấy nhỏ.

Đây cũng là một phương thức phổ biến trong hoạt động học tập và liên lạc bí mật của tù chính trị Côn Đảo. Những tài liệu quý thường được chép tay bằng chữ rất nhỏ, truyền qua nhiều người rồi tiếp tục được ghi lại hoặc học thuộc lòng.

Theo các công trình nghiên cứu lịch sử nhà tù, từ đầu năm 1970, Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã được đưa vào các khu giam giữ thông qua những đường dây bí mật. Tài liệu được chuyển đến những tù nhân nòng cốt để tổ chức phổ biến cho đồng đội vào thời điểm thích hợp.

Ở Côn Đảo, sách vở có thể bị thu giữ, giấy viết có thể bị tiêu hủy, nhưng kiến thức đã được ghi nhớ là thứ khó bị tước đoạt.

Trong nhiều nhà giam, các chiến sĩ cách mạng vẫn tổ chức học chính trị, học văn hóa, trao đổi kinh nghiệm đấu tranh và truyền đạt những thông tin cần thiết.

Giữa điều kiện sinh hoạt khắc nghiệt, những hoạt động ấy góp phần duy trì tổ chức, bồi dưỡng nhận thức và củng cố tinh thần đoàn kết.

Với Lê Hồng Quân, việc học thuộc bản Di chúc còn mang ý nghĩa của một lời hứa: phải bảo vệ những điều đã nhận được và truyền lại cho các nữ tù đang chờ đợi.

Ngày 19 tháng 5 trong gian Hầm Đá

Sáng ngày 19/5/1970, đúng dịp kỷ niệm 80 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, 14 nữ tù chính trị tại Hầm Đá nổi tổ chức một buổi sinh hoạt đặc biệt.

Không có bàn ghế, bục giảng hay những cuốn sách được đặt ngay ngắn. Những người tham dự đều đang sống trong cảnh giam cầm, nhiều người mang trên mình thương tật nặng nề.

Nhưng họ có một điều không thể bị tước bỏ: mong muốn được tưởng nhớ Bác Hồ và tiếp nhận những lời căn dặn của Người.

Theo lời kể của Lê Hồng Quân, buổi sinh hoạt bắt đầu bằng việc các nữ tù cùng hát bài Bác đang cùng chúng cháu hành quân của nhạc sĩ Huy Thục.

Giữa căn hầm đá, tiếng hát cất lên như một cách nối liền không gian tù ngục với những đoàn quân đang chiến đấu ngoài chiến trường.

Sau phần hát tập thể, Lê Hồng Quân kể những câu chuyện về cuộc đời hoạt động cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, từ hành trình tìm đường cứu nước đến những năm tháng gian nan và sự quan tâm của Người dành cho cán bộ, chiến sĩ.

Những câu chuyện bà từng được nghe, được học trong thời gian ở nhà tù Thủ Đức nay trở thành nội dung sinh hoạt tinh thần của các nữ tù Côn Đảo.

Rồi thời điểm quan trọng nhất cũng đến.

Lê Hồng Quân thông báo rằng bà sẽ đọc Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Thông tin ấy khiến 13 người bạn tù hết sức bất ngờ.

Giữa một nơi bị kiểm soát nghiêm ngặt, làm sao có thể nhận được một văn bản quan trọng như vậy? Nhưng khi những lời trong Di chúc lần lượt được truyền đạt, sự ngạc nhiên nhường chỗ cho xúc động.

Họ được nghe những lời căn dặn về Đảng, về sự đoàn kết, về trách nhiệm đối với nhân dân, về việc bồi dưỡng thế hệ trẻ và tương lai đất nước.

Điều đặc biệt là những lời ấy được tiếp nhận ngay giữa một không gian mà quyền tự do của con người đang bị tước đoạt.

Bên ngoài căn hầm là sự kiểm soát của cai ngục. Bên trong, 14 người phụ nữ đang cùng nhau suy nghĩ về trách nhiệm của mình đối với đất nước.

Ảnh 3. Không gian giam giữ tại khu di tích Chuồng Cọp Côn Đảo. Hình ảnh minh họa điều kiện nhà tù, không phải ảnh ghi lại buổi học Di chúc ngày 19/5/1970.

Từ lời căn dặn đến quyết tâm sống

Buổi học ngày 19/5/1970 không chỉ nhằm tưởng nhớ Chủ tịch Hồ Chí Minh. Điều quan trọng hơn là những người tham dự đã cùng suy nghĩ về cách thực hiện Di chúc trong chính hoàn cảnh của mình.

Theo hồi ức của Lê Hồng Quân, tập thể nữ tù đặc biệt chú ý đến những nội dung về xây dựng Đảng, giữ gìn đoàn kết và chăm lo giáo dục thế hệ trẻ.

Từ đó, họ đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của bản thân trước những lời căn dặn của Người.

Đối với những người phụ nữ đang mang thương tích, bị giam cầm và thường xuyên đối diện với nguy cơ mất mạng, câu trả lời trước hết là phải cố gắng sống.

Sống để tiếp tục đấu tranh, để bảo vệ đồng đội, giữ gìn phẩm chất của người chiến sĩ cách mạng và chờ ngày trở về.

Đó là sự chuyển biến tinh thần có ý nghĩa sâu sắc. Trong điều kiện sức khỏe suy kiệt, việc duy trì ý chí sống không phải điều dễ dàng. Những lời trong Di chúc giúp họ tìm thấy một lý do lớn lao hơn để vượt qua hoàn cảnh trước mắt.

Từ một cuộc học tập bí mật, niềm tin của những nữ tù được củng cố, đồng thời trở thành nguồn động viên đối với phong trào đấu tranh trong nhà tù.

Các nghiên cứu lịch sử cho thấy năm 1970 là giai đoạn hoạt động đấu tranh của tù chính trị Côn Đảo diễn ra mạnh mẽ. Những cuộc phản đối chế độ giam giữ, yêu cầu cải thiện đời sống và bảo vệ tư cách tù chính trị đã tạo nên sức ép đối với bộ máy quản lý nhà tù.

Trong bối cảnh ấy, việc tổ chức học tập Di chúc Chủ tịch Hồ Chí Minh là một biểu hiện sinh động của hoạt động giáo dục chính trị và tinh thần đoàn kết giữa những người bị giam cầm.

Nó cho thấy nhà tù không thể hoàn toàn ngăn cản sự lưu truyền của tư tưởng, tri thức và niềm tin.

Một ký ức được lưu truyền

Nhiều thập niên sau khi chiến tranh kết thúc, câu chuyện về buổi học Di chúc trong Hầm Đá vẫn được nhắc lại qua hồi ức của những người từng trải qua năm tháng tù đày.

Trong đó, lời kể của Lê Hồng Quân có giá trị đặc biệt bởi bà vừa là người trực tiếp tiếp nhận tài liệu, vừa là người truyền đạt nội dung cho 13 bạn tù.

Sự kiện cũng được ghi nhận trong các công trình nghiên cứu lịch sử Nhà tù Côn Đảo, qua đó bổ sung cơ sở tư liệu cho những ký ức cá nhân.

Bên cạnh những trận chiến trên chiến trường, lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc còn được viết nên bằng những cuộc đấu tranh âm thầm phía sau song sắt.

Có người kiên quyết bảo vệ đồng đội trước những cuộc thẩm vấn. Có người duy trì các lớp học bí mật, ghi nhớ tài liệu hoặc tìm cách chuyển tin tức đến những khu giam khác.

Và có những người như Lê Hồng Quân, đã biến một mảnh giấy giấu trong vắt cơm thành bài học chung của cả một tập thể.

Ảnh 4. Di tích nhà tù Côn Đảo ngày nay, nơi giúp các thế hệ tìm hiểu cuộc sống và hoạt động đấu tranh của những người tù chính trị trong lịch sử.

Sức mạnh của những điều không thể giam cầm

Nhìn lại sự kiện ngày 19/5/1970, có thể thấy điều làm nên giá trị đặc biệt của câu chuyện không chỉ nằm ở phương thức giấu tài liệu đầy khéo léo.

Đó còn là cách một văn bản được chuyển thành tri thức, từ tri thức trở thành nhận thức chung và từ nhận thức chung hình thành quyết tâm hành động.

Vắt cơm nhỏ bé có thể bị ăn hết hoặc mất đi. Mảnh giấy ghi Di chúc có thể bị tịch thu. Nhưng khi những lời căn dặn đã được ghi nhớ và truyền lại, chúng tiếp tục hiện diện trong suy nghĩ của những người tù.

Buổi học trong Hầm Đá vì thế trở thành một minh chứng đặc biệt về sức mạnh của giáo dục, lý tưởng và sự gắn bó giữa những con người cùng chung mục đích.

Ngày nay, khi những dấu tích nhà tù Côn Đảo được gìn giữ như một phần di sản lịch sử, câu chuyện ấy nhắc nhở các thế hệ về giá trị của độc lập, tự do và phẩm giá con người.

Giữa nơi từng được gọi là “địa ngục trần gian”, 14 người phụ nữ mang thương tích vẫn tổ chức một cuộc học tập không giáo trình, không bảng viết, không có bất kỳ điều kiện tối thiểu nào của một lớp học thông thường.

Họ chỉ có những lời được ghi nhớ, lòng kính yêu Chủ tịch Hồ Chí Minh và niềm tin vào ngày mai.

Từ một vắt cơm nhỏ trong nhà tù Côn Đảo, bản Di chúc đã đến với những người đang cần nhất một điểm tựa tinh thần. Và buổi học đặc biệt ngày 19/5/1970 mãi là một ký ức đẹp về ý chí sống, tình đồng đội và sức mạnh không thể giam cầm của niềm tin.