Bản hùng ca "Hà Nội - Điện Biên Phủ trên không"
Trong bản hùng ca "Hà Nội - Điện Biên Phủ trên không" mùa đông năm 1972, có những bóng hình đã tạc vào lịch sử không chỉ bằng lòng dũng cảm, mà còn bằng một nỗi đau xé lòng được hóa ráng thành sức mạnh tột cùng. Đó là hình ảnh người con gái mang biểu tượng "Sao Vuông" của lực lượng dân quân tự vệ Thủ đô, đầu chít dải khăn tang trắng toát, kiên cường nã đạn về phía máy bay thù. Cô gái ấy là Phạm Thị Viễn, nữ tự vệ của Nhà máy Cơ khí Mai Động. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, nhưng câu chuyện của bà vẫn là một ngọn lửa rực cháy, truyền hơi ấm và lòng tự hào cho thế hệ trẻ hôm nay.
Dải khăn tang trắng và hai lần mất mát xé lòng
Phạm Thị Viễn sinh năm 1951 trong một gia đình nghèo đông con ở làng Tương Mai (Hà Nội). Năm 1966, khi phong trào "Ba đảm đang" sục sôi khắp miền Bắc, cô gái trẻ đã khai tăng thêm một tuổi để được vào làm công nhân thợ nguội tại Nhà máy Cơ khí Mai Động. Vừa miệt mài sản xuất, cô vừa hăng hái tham gia huấn luyện lực lượng dân quân tự vệ.
Nhưng chiến tranh luôn mang một gương mặt tàn khốc. Cuối năm 1967, trong một trận không kích của không quân Mỹ xuống khu vực Hoàng Mai, mẹ của cô đã hy sinh do trúng bom bi khi đang dũng cảm nhường hầm trú ẩn cho hai cháu bé hàng xóm. Bản thân Viễn cũng bị thương nặng phải nằm viện. Ngày xuất viện, bước về nơi từng là tổ ấm nay chỉ còn là đống đổ nát hoang tàn, cô thiếu nữ 16 tuổi ôm chầm lấy cha và các em, đầu chít vành khăn tang trắng khóc cạn nước mắt. Ngay sau ngày hôm đó, Viễn đã viết đơn tình nguyện xin gia nhập đội tự vệ của Nhà máy với một quyết tâm cháy bỏng: chiến đấu để bảo vệ quê hương.
Nỗi đau dường như vẫn chưa buông tha cho cô gái nhỏ. Tháng 12 năm 1972, khi đế quốc Mỹ mở cuộc tập kích chiến lược bằng siêu pháo đài bay B-52 nhằm "đưa Hà Nội trở về thời kỳ đồ đá", một lần nữa bom đạn giặc lại tàn nhẫn cướp đi người cha thân yêu của cô. Mới 21 tuổi, Phạm Thị Viễn chính thức mồ côi cả cha lẫn mẹ. Đứng trước nỗi mất mát tột cùng, thay vì gục ngã hay tìm nơi trú ẩn, cô đã chọn cách biến đau thương thành ngọn lửa căm thù nén chặt trên nòng pháo. Cô lại chít lên đầu dải khăn tang trắng, gạt nước mắt, vác trên vai ụ súng máy nặng hàng chục kilôgam băng băng ra trận địa.
Đêm rực lửa hạ gục "cánh cụp cánh xòe"
Trong những ngày đêm rực lửa ấy, lực lượng tự vệ Thủ đô dù chỉ được trang bị vũ khí bộ binh và pháo phòng không tầm thấp, nhưng đã mưu trí giăng một "lưới lửa" vô cùng hiểm hóc bắt những máy bay bay thấp của địch.
Đêm 22/12/1972 đi vào lịch sử. Khi đó, liên đội tự vệ gồm Nhà máy Cơ khí Mai Động, Cơ khí Lương Yên và Nhà máy Gỗ Hà Nội đang phục kích đón lõng máy bay địch. Bà Viễn cùng các đồng đội bám sát mâm pháo 14,5 ly. Tiếng còi báo động rền vang. Khi chiếc máy bay tiêm kích - ném bom hiện đại bậc nhất của Mỹ lúc bấy giờ là F-111A (thường được gọi là máy bay "cánh cụp cánh xòe") lao xuống với ý đồ đánh phá ở độ cao thấp để tránh ra-đa, lưới lửa của liên đội tự vệ đã đồng loạt nhả đạn. Bằng sự phối hợp nhịp nhàng và lòng quả cảm, những viên đạn 14,5 ly đã xé toạc màn đêm, chớp xé bầu trời. Chiếc siêu thanh F-111A trúng đạn, bốc cháy ngùn ngụt rồi rơi gục xuống ngoại thành Hà Nội.
Hình ảnh cô gái tự vệ tuổi đôi mươi, đầu chít khăn tang trắng, ánh mắt rực lửa đanh thép bên mâm pháo đã trở thành biểu tượng bất tử của tinh thần "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh" thế hệ mới. Chính bức tượng đài sống ấy đã gây xúc động tột cùng, khiến nhà thơ Tố Hữu khi đến thăm trận địa đã nghẹn ngào viết nên những vần thơ đầy bi tráng khắc họa hình ảnh của bà trong bài "Việt Nam máu và hoa":
"Trắng khăn tang em chẳng khóc đâu,
Hỡi em gái mất cha mất mẹ.
Nước mắt em làm nhòa mặt quân thù,
Em phải bắn trúng đầu giặc Mỹ..."
Sứ mệnh trao truyền cho mai sau
Trở về sau cuộc chiến, cô "Tự vệ Sao Vuông" dũng cảm năm nào tiếp tục cống hiến sức lao động tại nhà máy và bình dị xây dựng tổ ấm nhỏ. Hôm nay, giữa những ngày tháng Tư lịch sử của năm 2026, bà Phạm Thị Viễn đã bước sang tuổi xưa nay hiếm. Đôi chân có thể đã chậm, mái tóc đã bạc phơ, nhưng mỗi khi có dịp gặp gỡ thế hệ trẻ, ánh mắt bà vẫn ánh lên niềm tự hào mãnh liệt của một thời tuổi trẻ rực lửa
