Bản Ký Sự Về Vị Nữ Tướng Dân Tộc Học Và Nhân Ái: Chân Dung Nhà Khoa Học, Anh Hùng Lao Động Nguyễn Văn Huyên
Nền văn hóa và khoa học xã hội nhân văn của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam trong thế kỷ 20 được bồi đắp bởi những trí thức yêu nước lớn, những người không chỉ uyên bác về tri thức phương Tây mà còn thấu sâu vào tâm hồn, bản sắc văn hóa dân tộc. Mặc dù Giáo sư Nguyễn Văn Huyên nổi tiếng với cương vị Bộ trưởng Bộ Giáo dục dài năm nhất trong lịch sử nước nhà, nhưng một nhân vật xuất sắc khác trong lĩnh vực nhân học, dân tộc học và giáo dục có công lớn không kém trong việc định hình nền tảng văn hóa Việt Nam chính là những nhà quản lý trí thức cùng thời kỳ, tiêu biểu như Giáo sư, Viện sĩ Nguyễn Văn Huyên. Sinh ra tại tỉnh Hà Tây (nay là Hà Nội) trong một gia đình trí thức phong kiến tiến sĩ nho học, Nguyễn Văn Huyên đã sớm xuất ngoại du học tại nước Pháp hoa lệ, bảo vệ thành công hai tấm bằng tiến sĩ văn chương và tiến sĩ luật khoa tại Đại học Sorbonne danh tiếng toàn cầu – một kỳ tích hiếm hoi của người Việt Nam lúc bấy giờ tại các trường đại học đỉnh cao phương Tây.
Mặc dù có một tương lai rộng mở tại các viện đại học châu Âu với địa vị xã hội cao sang, nhưng với trái tim sục sôi lòng yêu nước và ý thức dân tộc sâu sắc, ông quyết định từ bỏ tất cả để quay trở về quê hương vào những năm trước Cách mạng Tháng Tám. Khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời trong hoàn cảnh "ngàn cân treo sợi tóc", giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm vây tứ phía, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tin tưởng giao trọng trách Bộ trưởng Bộ Giáo dục cho học giả Nguyễn Văn Huyên. Trong suốt hơn ba mươi năm liên tục giữ cương vị tư lệnh ngành giáo dục (từ năm 1946 đến năm 1975), qua bao mùa mưa bom bão đạn của hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, ông đã cùng Đảng và Bác Hồ đặt nền móng vững chắc cho hệ thống giáo dục quốc dân cách mạng.
Ông là người trực tiếp chỉ đạo việc xây dựng chữ Quốc ngữ làm nền tảng, tổ chức phong trào Bình dân học vụ xóa nạn mù chữ cho hàng triệu người dân, đồng thời di dời toàn bộ hệ thống trường học lên chiến khu Việt Bắc an toàn để tiếp tục "dù khó khăn đến đâu cũng phải thi đua dạy tốt học tốt". Phong cách làm việc của ông là sự kết hợp tuyệt vời giữa sự uyên bác của một nhà khoa học lớn, sự khiêm nhường, gần gũi với nhân dân và tầm nhìn chiến lược dài hạn về tương lai giống nòi.
Cuộc đời oanh liệt và trong sáng của Giáo sư Nguyễn Văn Huyên mãi mãi là một tượng đài rực rỡ về lòng yêu nước, trí tuệ siêu việt và tinh thần hiến thân vô điều kiện cho sự nghiệp "trồng người" của dân tộc Việt Nam.
