BÀN TAY KHÔNG MỞ

Sương trên Yên Tử dày đến mức tôi phải đặt tay lên thân cây mới biết mình còn đi đúng lối. Áo triều bám bùn quá đầu gối. Đám quân theo sau thở dốc, giáp chạm vào nhau lạch cạch, thứ tiếng không nên vang lên trong một khu rừng có chùa.

Am dựng bằng tre, lợp lá. Nhà vua ngồi trên chiếu, lưng thẳng, hai bàn tay úp trên đầu gối. Mười chín tuổi. Tà áo của người rách một mảng, chắc do gai rừng móc phải. Trên án có chén trà đã nguội, váng mỏng nổi trên mặt. Quốc sư Phù Vân ngồi bên cạnh, mắt nhắm, tràng hạt nằm yên trong tay.

Tôi quỳ xuống. Đầu gối kêu một tiếng. Ở tuổi bốn mươi ba, khớp xương tôi đã biết than.

Suốt dọc đường lên, tôi đếm bậc đá để khỏi nghĩ. Đến bậc thứ hai trăm bảy mươi tôi thôi đếm, vì nhận ra mình đếm chỉ để biết còn bao nhiêu bậc nữa trước khi phải nhìn mặt một đứa trẻ mà chính tôi đã đặt lên ngai.

"Trẫm không về," nhà vua nói, mắt nhìn chén trà. "Trẫm nghĩ kỹ rồi. Ngôi này không phải của trẫm."

Tôi nhìn cái chén. Người chưa uống một ngụm nào.

"Bệ hạ nói đúng một nửa," tôi đáp. "Ngôi này không phải của bệ hạ. Nó là của họ Trần, bệ hạ chỉ đang giữ. Người giữ mà bỏ đi thì người ngoài sẽ vào lấy."

Quốc sư mở mắt, nhìn tôi rất lâu. Rồi ông quay sang nhà vua, nói khẽ: "Làm vua thì phải lấy lòng thiên hạ làm lòng mình."

Nhà vua không nhìn ông. Người nhìn tôi. "Còn lòng ông thì sao, Thủ Độ?"

"Lòng thần để ở nhà, bệ hạ cần thì thần mang tới."

Quốc sư nhắm mắt lại.

Tôi nói tiếp, giọng đều như đọc sổ thuế: "Xa giá dừng ở đâu, triều đình ở đó. Thần đã cho mang ấn và cờ lên rồi. Bệ hạ ở lại am này thì quần thần ở lại am này, dựng nhà tranh dưới chân núi. Vài tháng nữa sẽ có sứ hỏi vì sao nước Đại Việt có triều đình trên núi."

Nhà vua bật ra một tiếng cười ngắn, gãy. Rồi người khóc. Tôi không đưa tay đỡ. Tôi nhìn chén trà, và nghe tiếng giáp lạch cạch ngoài kia.

II

Đêm trước, tôi ngồi một mình trong phủ, ngọn đèn dầu cháy thấp. Tôi biết vì sao nhà vua bỏ đi.

Mọi việc bắt đầu từ một cái bụng. Thuận Thiên, vợ Trần Liễu, mang thai ba tháng khi tôi cho người đón bà vào cung. Chiêu Thánh, hoàng hậu của nhà vua, ở bên người nhiều năm mà chưa có nổi một đứa con. Tôi tính rằng ngai vàng không có người kế thì họ Trần chỉ còn là chuyện của một thanh niên mười chín tuổi. Tôi lấy đứa trẻ trong bụng người em dâu để khâu chỗ hở ấy lại.

Hôm bà bước lên kiệu, bà không khóc. Bà nhìn tôi một lần, lâu hơn lễ nghi cho phép, rồi kéo rèm. Tay bà nắm gấu áo đến trắng cả khớp. Tôi vẫn nhớ, dù tôi đã cố quên.

Chiêu Thánh thì tôi nhớ từ lúc bà còn là cô bé bảy tuổi, năm Ất Dậu, đội mũ mấn quá lớn, đứng giữa điện trao ngôi cho cậu bé Trần Cảnh, đứa trẻ mới bưng chậu nước hầu bà hôm trước. Cảnh ấy do chính tôi xếp. Tôi đặt hai đứa trẻ lên ngôi cao như đặt hai quân cờ lên bàn. Mười hai năm sau, một quân bị hạ xuống làm công chúa, quân kia ngồi trong am tre với chén trà nguội.

Nhà vua chưa từng trách tôi một lời. Người chỉ ăn ít đi, nói ít đi, và một buổi sáng thì biến khỏi cung, để lại chiếc áo long cổn gấp ngay ngắn trên giường. Tôi đứng rất lâu trước chiếc áo ấy, thấy nó giống một lá thư không viết chữ nào.

Thám báo về từng đợt suốt đêm. Trần Liễu đã tập binh ở sông Cái. Ông là anh ruột nhà vua, và là người tôi đã lấy mất vợ. Tôi biết Liễu từ nhỏ. Ông từng ngồi trong phủ tôi, uống rượu, cười to, kể chuyện đi săn đến khi cạn đèn. Người như thế không hợp làm kẻ mưu phản, và cũng vì vậy tôi sợ ông hơn cả: kẻ đàng hoàng đã giận thì giận đến cùng. Tôi không tự hỏi ông có quyền giận hay không. Tôi tính xem ông có bao nhiêu quân, bao nhiêu thuyền, bao nhiêu ngày lương.

Tôi thổi tắt đèn khi trời chưa sáng. Bóng tối trong phòng không khác gì bóng tối tôi mang trong người bấy lâu, nên tôi ngồi thêm một lúc.

III

Xa giá về kinh vào sáng hôm sau. Chưa đến sông Cái đã ngửi thấy mùi khói. Quân Liễu dàn ở bãi ven sông, cờ xiêu, ngựa còn cột mà chưa kịp cho ăn. Họ chống cự không đến trưa. Tôi đã cho dựng thế trận từ đêm, người của Liễu không kịp hiểu vì sao bên này đông hơn họ tưởng.

Tôi đứng trên gò cao nhìn thuyền của Liễu bị đẩy dạt vào bãi lau, nghe tiếng mái chèo gãy. Một người lính trẻ bên ông ném ngọn giáo cuối cùng, không còn ai đứng cạnh. Ngọn giáo rơi xuống nước, nổi lên, rồi trôi đi. Tôi nhìn nó lâu hơn cần thiết. Nhà vua đứng bên tôi suốt trận, không nói một câu, hai tay giấu trong tay áo rộng để tôi khỏi thấy chúng run.

Liễu bước ra từ đám quân tan. Ông cởi giáp, ném xuống đất, thanh gươm của ông cắm nghiêng trong bùn. Rồi ông quỳ. Ông vốn cao, quỳ xuống vẫn cao hơn nhiều kẻ đứng. Một vệt máu khô chạy từ thái dương xuống cằm. Máu của ai, tôi không hỏi.

Nhà vua xuống ngựa, đứng cách anh mình mười bước và không tiến thêm.

Tôi rút gươm. Tiếng thép rít ra khỏi vỏ nghe rất sạch giữa bãi sông đầy tiếng rên. Mũi gươm hạ xuống, dừng cách gáy Liễu một gang tay.

"Ông định giết ai?" Liễu nói, không ngẩng đầu, giọng khàn. "Giết ta, hay giết việc ông đã làm với ta?"

Tôi không đáp. Gió thổi tà áo tôi quệt vào lưỡi gươm. Trong đầu tôi hiện ra bàn tay nắm gấu áo trên kiệu, trắng khớp. Rồi tôi nghĩ đến ngày hôm nay lặp lại năm này qua năm khác, mỗi lần mang một cái tên khác. Người này sống thì còn phải đề phòng. Một nhát chém, họ Trần yên được lâu. Tôi đã tính đúng như vậy nhiều lần trong đời.

Tôi nâng gươm.

"Dừng lại!"

Nhà vua chạy tới, giày lún bùn, mũ lệch hẳn sang một bên. Người quỳ xuống, ôm lấy vai anh mình. Hai người khóc, vai chạm vai, tiếng nức nở của người trẻ tuổi hơn vỡ ra giữa bãi sông. Qua nước mắt, người nói: "Em không giết anh. Em không cho ai giết anh."

IV

Tôi đứng đó, gươm vẫn giơ. Quân sĩ nhìn tôi, không ai thở mạnh. Tôi biết mình có thể hạ gươm xuống, và sẽ chẳng ai trong đám quân kia dám hỏi một câu. Điều ấy làm tôi sợ hơn mọi tiếng rên quanh bãi sông.

Tôi tra gươm vào vỏ. Lần này thép kêu ken két, nghe bẩn.

Tay phải tôi vẫn nắm chuôi. Tôi bảo các ngón mở ra, chúng không nghe. Một tên hầu cận nhìn bàn tay ấy, cúi xuống thật khẽ, đặt đầu ngón tay lên mu bàn tay tôi. Từng ngón một buông ra. Hắn không nói gì, tôi cũng không. Suốt quãng đường về, bàn tay ấy tê dại, còn mùi sắt và mùi da chuôi gươm bám lại, rửa ba lần vẫn chưa hết.

Chiều đó Liễu bị dẫn đi, sống. Nhà vua đứng nhìn theo cho đến khi bóng ông khuất sau hàng lau. Không ai nhìn tôi, tôi cũng không nhìn ai.

Đêm ấy, sân điện lát gạch còn ướt sương. Thuận Thiên đi ngang qua, bụng đã hơi nhô, hai cung nữ dìu hai bên. Bà không quay đầu. Tôi đứng sau một cây cột, chờ tiếng chân bà đi hết hành lang. Đến lúc ấy tôi mới nhận ra mình đang siết lấy gấu áo, chỗ vải nhàu đúng như tay bà trên kiệu hôm nào.

Ghi chú về sự thật và hư cấu

Lấy từ chính sử (Đại Việt sử ký toàn thư): năm 1225 Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh; Chiêu Hoàng sau bị giáng làm công chúa vì không có con; Thuận Thiên, vợ Trần Liễu, đang mang thai ba tháng thì được đưa vào cung làm vợ Trần Thái Tông; Trần Liễu khởi binh ở sông Cái; Thái Tông bỏ lên Yên Tử, được quốc sư Phù Vân khuyên và Thủ Độ đón về; Liễu thua, xin hàng; Thái Tông ôm em khóc, Liễu không bị giết.

Hư cấu: toàn bộ lời thoại, đêm hồi tưởng trong phủ, cảnh Thủ Độ rút gươm sát gáy Liễu (sử chỉ ghi ông muốn giết Liễu), bàn tay không mở được, tên hầu cận, chi tiết Thuận Thiên nắm gấu áo trên kiệu và cảnh sân điện cuối truyện. Câu "xa giá dừng ở đâu, triều đình ở đó" là ý tôi dựa theo tinh thần lời Thủ Độ trong sử, không phải nguyên văn.