BẢN TIỂU LUẬN VỀ TRÍ TUỆ VÀ KHÁT VỌNG THÉP: CHÂN DUNG VIỆN SĨ, GIÁO SƯ NGUYỄN VĂN HIỆU
Nền khoa học cơ bản và công nghệ cao của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam không thể có được những bước tiến vượt bậc nếu thiếu đi tầm nhìn chiến lược, tư duy uyên bác và sự dấn thân trọn đời của các nhà khoa học lớn. Viện sĩ, Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu hiện lên như một trong những cây đại thụ sáng ngời nhất của ngành vật lý lý thuyết và vật lý chất rắn nước nhà, một "bộ óc vàng" đã đưa khoa học Việt Nam từng bước hội nhập với các cường quốc năm châu.
Sinh ra tại thành phố Nam Định trong một gia đình trí thức nghèo, từ thuở thiếu thời, Nguyễn Văn Hiệu đã bộc lộ năng lực tư duy toán học và vật lý vượt trội, tự học và vượt qua mọi thiếu thốn cùng cực của chiến tranh để đỗ thủ khoa trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Nhận thấy tài năng xuất chúng của ông, Đảng và Nhà nước đã cử ông sang Liên Xô du học và làm việc tại Viện Nghiên cứu Hạt nhân Dubna danh tiếng toàn cầu. Tại đây, chỉ trong một thời gian ngắn, bằng những công trình nghiên cứu đột phá về vật lý hạt cơ bản và lý thuyết trường lượng tử, ông đã làm chấn động giới vật lý quốc tế, được phong hàm Giáo sư khi tuổi đời còn rất trẻ và vinh dự được bầu làm Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô.
Thế nhưng, khi đang ở đỉnh cao danh vọng và có đầy đủ điều kiện làm việc trong các phòng thí nghiệm xa hoa phương Tây, Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu vẫn một mực từ chối mọi lời mời hấp dẫn để quyết tâm quay trở về Tổ quốc đang chìm trong khói lửa chiến tranh. Trở về Hà Nội những năm chống Mỹ cứu quốc, ông vừa tham gia nghiên cứu khoa học, vừa trực tiếp giảng dạy, truyền ngọn lửa đam mê tri thức cho hàng ngàn lớp sinh viên, nghiên cứu sinh trẻ tuổi. Ông là người đặt nền móng vững chắc cho việc thành lập Viện Khoa học Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), trực tiếp chỉ đạo xây dựng các viện nghiên cứu chuyên ngành mũi nhọn từ vật lý, sinh học cho đến công nghệ vũ trụ và vật liệu mới.
Trên cương vị nhà quản lý khoa học, ông luôn giữ phong thái thẳng thắn, quyết đoán, dám nghĩ dám làm và luôn đặt lợi ích quốc gia lên trên hết. Cuộc đời của Viện sĩ, Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu là minh chứng hùng hồn cho sức mạnh của trí tuệ Việt Nam, mãi mãi là niềm tự hào lớn lao của các thế hệ nhà khoa học nước nhà trên con đường xây dựng đất nước bằng tri thức và công nghệ hiện đại.
