Bản Tuyên ngôn từ vành móng ngựa và ánh mắt mười bảy tuổi trước máy chém

"Con đường của thanh niên chỉ là con đường cách mạng, không thể có con đường nào khác!"

— Lời tuyên cáo bất tử của người thanh niên mười bảy tuổi trước Tòa đại hình Sài Gòn (1931)

Nếu sinh mệnh chỉ là một cõi tạm hữu hạn giữa nhân gian, người ta sẽ đo tầm vóc của một kiếp người bằng điều gì?
Bằng trăm năm sống mòn trong nhung lụa nô dịch, cúi lạy bạo quyền để đổi lấy chuỗi ngày an phận hèn hạ; hay bằng một tia chớp rực lửa xé toạc màn đêm nô lệ, biến mười bảy mùa xuân thanh tân thành ngọn đuốc mở đường cho một giống nòi tái sinh?

Mùa đông năm 1931, tại ngục Khám Lớn Sài Gòn — nơi cỗ máy chém của chính quyền thực dân đang rình rập uống máu những người con kiên trung của đất Việt, câu hỏi hiện sinh vĩ đại ấy đã được trả lời bằng máu, bằng xiềng xích và bằng một khí phách ngút trời làm rung chuyển toàn bộ guồng máy cai trị ngoại bang. Người trả lời câu hỏi ấy chưa từng mang áo bào khanh tướng, chưa một ngày hưởng thụ vinh hoa, nhưng mỗi hơi thở của anh đã tạc vào đá tảng của thế kỷ một bản Tuyên ngôn bất tử: Lý Tự Trọng!

Hạt mầm cách mạng và họ Lý thiêng liêng

Người thiếu niên ấy chào đời giữa mảnh đất Hà Tĩnh giàu truyền thống quật khởi, nhưng tuổi ấu thơ đã sớm phải nếm trải nỗi đau của kẻ vong quốc lưu lạc bên bờ Mê Kông nơi xứ lạ đất Xiêm. Năm 1926, khi vừa tròn mười hai tuổi, cậu bé Lê Hữu Trọng được lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đón sang Quảng Châu đào tạo, được trao cho họ Lý — dòng họ mang hào khí Đông A và bản lĩnh ngàn đời dựng nước. Đó không đơn thuần là việc cải họ đổi tên để giữ bí mật, mà là một sự ký thác thiêng liêng: Ký thác ngọn lửa phục quốc vào thế hệ măng non của cách mạng.

Dưới mái nhà số 13 đường Văn Minh, bên trang tài liệu le lói ánh đèn dầu giữa mùa đông tuyết giá phương Bắc, Lý Tự Trọng không mài giũa trí tuệ để mưu cầu tiến thân ích kỷ. Anh nuốt từng lời dạy của người thầy vĩ đại, nạp vào lồng ngực mình lý tưởng giải phóng giai cấp, giải phóng giống nòi. Trở về Sài Gòn năm mười lăm tuổi — giữa sào huyệt nhung nhúc mật thám, bốt gác và chỉ điểm của thực dân Pháp, người chiến sĩ trẻ tuổi hòa mình vào dòng máu lao khổ của đất Gia Định. Trong manh áo rách tả tơi của anh thợ cạo hè phố, bác phu xe kéo mồ hôi đầm đìa, chú bé gánh than lem luốc nơi bến tàu Khánh Hội, Lý Tự Trọng thoắt ẩn thoắt hiện, giữ vững mạch máu liên lạc của Xứ ủy Nam Kỳ và Trung ương Đảng. Đó không phải là lòng dũng cảm bột phát của tuổi trẻ, mà là bản lĩnh gang thép của một nhân cách lớn, nơi mỗi bước chân băng qua hiểm nguy đều mang trọn sức nặng của tiền đồ dân tộc.

Phát đạn cứu đồng chí giữa sân bóng Mayer

Lịch sử không bao giờ báo trước những khúc quanh nghiệt ngã; nó thử thách con người ở những tích tắc không có chỗ cho sự do dự toan tính. Chiều ngày 9 tháng 2 năm 1931, sân vận động Mayer giữa lòng Sài Gòn bừng bừng khí thế của buổi mít tinh kỷ niệm một năm ngày Khởi nghĩa Yên Bái. Giữa lúc đồng chí Phan Bôi đang cất cao tiếng nói tố cáo tội ác của chế độ bóc lột thực dân trước hàng ngàn đồng bào lao khổ, tiếng còi báo động xé toạc ráng chiều. Tên thanh tra mật thám khét tiếng tàn bạo Le Grand cùng đàn tay sai rút súng lao thẳng tới diễn đàn như một bầy linh cẩu đói máu.

Trong chớp mắt sinh tử ấy, nếu chần chừ một phần mười giây, máu của người cán bộ chỉ huy sẽ nhuộm đỏ bãi cỏ; nếu lùi bước, anh sẽ bảo toàn được tính mạng non nớt của tuổi mười bảy. Nhưng Lý Tự Trọng đã không lùi bước! Anh chọn đứng chắn giữa họng súng của quân thù và sự sống của đồng chí. Một phát súng đanh thép vang lên xé rách hoàng hôn Sài Gòn! Tên trùm mật thám gục ngã tại chỗ. Cuộc mít tinh rút lui an toàn trong danh dự, còn người thiếu niên anh hùng bị bầy tay sai điên cuồng quật ngã, ghìm chặt dưới trận mưa đòn thù man rợ.

Những ngày sau đó trong hầm tối bốt Catina và xà lim tử thần Khám Lớn là một cuộc đọ trí và đọ gan kinh thiên động địa giữa bộ máy tra tấn tàn bạo nhất Đông Dương với một ý chí bằng thép đã được nung trong lửa đỏ. Kẹp điện nướng cháy da thịt, đòn roi xé toạc bờ vai, gậy sắt bẻ gãy từng mảnh xương sườn. Chúng tra tấn anh đến chết đi sống lại rồi dội nước bẩn cho tỉnh để tra tấn tiếp. Nhưng những kẻ đồ tể đã phải rùng mình kinh hãi khi đối diện với đôi mắt của người tù nhỏ tuổi. Đôi mắt ấy tuyệt nhiên không có sự sợ hãi, không một tiếng van xin, chỉ có ngọn lửa kiêu hãnh đến rợn ngợp. Mọi ngón đòn nham hiểm, mọi lời dụ dỗ mua chuộc danh vọng đều vỡ vụn trước một lời đáp sắt đá khắc sâu vào đá ngục:

"Việc ta làm, một mình ta gánh! Ta không biết ai khác ngoài con đường giải phóng giang sơn!"

Vành móng ngựa hóa bục giảng chân lý

Bất lực trước một ý chí không thể bẻ gãy, chính quyền thực dân dựng lên Tòa đại hình Sài Gòn, dàn dựng một phiên xử công khai hòng biến nó thành một công cụ răn đe khủng bố tinh thần yêu nước của nhân dân. Nhưng chính tại nơi đây, trật tự thống trị của đế quốc đã bị lật nhào hoàn toàn.

Trước các vị quan tòa Pháp bận áo thụng đen ngồi trên bục cao uy quyền cùng hàng rào lưỡi lê sáng choang của lính lê dương, Lý Tự Trọng đứng sừng sững với hai cổ chân mang xiềng sắt nặng nề. Khi viên luật sư người Pháp giả danh nhân đạo đứng ra cất lời xin tòa mở lượng khoan hồng vì bị cáo "còn ở tuổi vị thành niên, hành động nông nổi, bồng bột chưa ý thức được hậu quả", người thanh niên mười bảy tuổi lập tức gạt phắt đi. Anh ngẩng cao đầu, ánh mắt quắc thước quét thẳng vào bàn quan tòa, giọng nói trong vắt nhưng rền vang như tiếng sấm lệnh làm chấn động bốn bức tường phòng xử án:

"Tôi hành động không phải là không suy nghĩ! Tôi chưa đến tuổi thành niên thật, nhưng tôi đủ trí khôn để hiểu rằng con đường của thanh niên chỉ là con đường cách mạng, không thể có con đường nào khác!"

Đó là khoảnh khắc lịch sử đảo chiều vĩ đại! Kẻ chịu tội đứng lên làm quan tòa của thời đại; lũ cầm quyền trở thành tội đồ của lương tri nhân loại! Trong một xã hội phong kiến thực dân ngột ngạt thuở ấy, khi hàng triệu thanh niên đang lầm lũi trong thân phận tôi đòi, cúi đầu cam chịu kiếp ngựa trâu hoặc chìm đắm trong ảo mộng cải lương bạc nhược, câu nói của Lý Tự Trọng đã giáng một đòn chí mạng xé toạc màn sương mù u tối. Đó không đơn thuần là một lời tự biện; đó là bản Tuyên ngôn nhân vị của cả một thế hệ: Thanh xuân sinh ra không phải để quỳ gối! Thanh xuân sinh ra là để dấn thân, để phá tan xiềng xích ngục tù và mở ra kỷ nguyên độc lập tự do cho Tổ quốc!

Tiếng hát Quốc tế ca trước lưỡi dao máy chém

Bản án tử hình vội vã được tuyên ra trong sự cay cú và khiếp nhược của bầy quan tòa thực dân. Suốt những tháng ngày chờ thi hành án trong xà lim tử tội số 1 ngục Khám Lớn, Lý Tự Trọng biến ngục tối thành trường học cách mạng. Anh tập thể dục, đọc sách, truyền niềm tin sắt son cho các bạn tù qua những khe tường đá. Người lính gác ngục Pháp gốc Phi sau này đã phải thốt lên với người đương thời rằng: "Tôi chưa từng thấy một tử tù nào kỳ lạ như thế. Cậu ấy mỉm cười thanh thản như một vị thánh, biến cái chết cận kề thành một khúc hoan ca!".

Rạng sáng ngày 21 tháng 11 năm 1931, màn sương mù Sài Gòn buốt lạnh bao trùm lấy bãi hành quyết Khám Lớn. Cỗ máy chém sơn đen thô bạo đứng sừng sững chờ đợi dưới ánh đèn dầu leo lét. Khi tên linh mục thực dân bước tới toan làm lễ rửa tội trước giờ hành quyết, Lý Tự Trọng gạt phắt bàn tay giả dối và tuyên bố bằng tất cả sự khinh miệt tột cùng: "Tôi không có tội gì để các người phải rửa! Kẻ có tội chính là bè lũ cướp nước các người!".

Bước lên đoạn đầu đài, đối diện với lưỡi thép oan nghiệt chỉ cách trong gang tấc, người thiếu niên mười bảy tuổi đứng thẳng như một cây tùng giữa bão tuyết. Anh hít một hơi thật sâu làn gió mát lành của đất mẹ phương Nam, ưỡn ngực đón bình minh, và giữa sự tĩnh lặng ghê rợn của pháp trường, một giọng hát trong trẻo, hùng tráng bỗng cất lên xé toạc màn đêm u tịch:

"Vùng lên hỡi các nô lệ ở thế gian!
Vùng lên hỡi ai cực khổ bần hàn!
Đảng Cộng sản Đông Dương muôn năm!
Việt Nam độc lập muôn năm!"

Lưỡi dao máy chém sập xuống kết thúc cuộc đời hữu hạn mười bảy mùa hoa của người tráng sĩ non trẻ, nhưng tuyệt nhiên không thể chém đứt được khúc ca lý tưởng đang ngân vang lồng lộng giữa trời đất. Tiếng hát của người đoàn viên số một đã như một làn sóng điện xuyên qua các bức tường đá kiên cố, đánh thức hàng ngàn tù nhân chính trị Khám Lớn đồng thanh gầm thét, đập cửa sắt thề quyết trả thù cho Lý Tự Trọng, làm kinh hoàng toàn bộ chính quyền thực dân đầu não Sài Gòn.

Mười bảy tuổi ngã xuống, nhưng Lý Tự Trọng đã sống một cuộc đời trọn vẹn và rực rỡ hơn bất kỳ sự trường thọ tẻ nhạt nào. Máu của anh đã hòa vào đất mẹ, hóa thành mầm lửa thiêng nuôi dưỡng muôn triệu tâm hồn thanh niên Việt Nam qua các cuộc trường chinh vệ quốc vĩ đại — từ Nam Kỳ khởi nghĩa, Cách mạng Tháng Tám, đến Điện Biên Phủ chấn động địa cầu và Đại thắng mùa Xuân thống nhất non sông. Lời tuyên ngôn bất hủ của người thanh niên mười bảy tuổi năm ấy mãi mãi là tiếng kèn xung trận vượt thời gian, tạc vào tâm thức mọi thế hệ hôm nay và mai sau: Sống là dấn thân, sống là kiêu hãnh, và con đường duy nhất xứng đáng với tuổi thanh xuân chính là con đường phụng sự Tổ quốc, phụng sự Nhân dân!