Bằng Việt, người “đi ngang những cuộc đời thường...”

Đây là một tập biên khảo nói về con người và khí phách của những bậc hào kiệt, những anh hùng của Thăng Long-Hà Nội địa linh nhân kiệt mà cố nhà văn Nguyễn Khắc Phục còn để lại dang dở vì ông lâm bệnh nặng và mất khi mới hoàn thành được đề cương và phác thảo chương I. Đó là chưa kể hai bộ tuyển công phu hơn 2.000 trang in: “Thơ Thăng Long-Hà Nội 1000 năm” và “Tản văn xứ Đoài trong Thăng Long-Hà Nội” được Bằng Việt chủ biên và hoàn thành, xuất bản từ năm 2010 đến 2018.

Bước sang tuổi 80, trí tuệ minh mẫn, sức làm việc của nhà thơ Bằng Việt vẫn dồi dào, bút lực vẫn đầy đặn, say mê. Thật đáng nể trọng.

Vóc dáng mảnh dẻ, phong thái nhẹ nhàng, nói năng lịch lãm, tài năng trời phú, con người ấy quả đã gặt hái rất nhiều thành công trên văn đàn cũng như trong công tác quản lý nhà nước, quản lý văn hóa, văn nghệ. Ông từng được trao tặng Huân chương Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước hạng Ba từ thời còn trẻ đi chiến trường Trường Sơn, Huân chương Lao động hạng Nhất từ những năm làm công tác quản lý nhà nước. Cho tới năm 2001, ông được trao tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật (đợt đầu tiên) và Giải thưởng văn học ASEAN năm 2003; rồi được vinh danh “Công dân Thủ đô ưu tú” năm 2013... Thế hệ của Bằng Việt, công tác và sáng tác suốt cả thời kỳ chiến tranh và bao cấp, bắt nhịp với thời kỳ đổi mới và hội nhập, quả đã trải qua biết bao ưu tư, gian khổ, thăng trầm với đất nước, với Thủ đô... mới có được ngày hôm nay.

Đến bây giờ, Bằng Việt vẫn còn in đậm trong trí nhớ những ngày đầu Thủ đô giải phóng, khi ông vừa 13 tuổi. Ông cùng cha mẹ trở về Hà Nội sau ngày tiếp quản và vào học lớp đệ thất Trường Nguyễn Trãi. Ngày 1-1-1955, nhân dân Thủ đô tổ chức mít tinh và tuần hành mừng đón Trung ương Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về Hà Nội. Cũng như hàng vạn người dân Thủ đô, Bằng Việt dậy từ 3 giờ sáng, ăn mặc gọn gàng, mang cờ, hoa háo hức đến Quảng trường Ba Đình để được ngắm nhìn Bác Hồ và các vị lãnh đạo Nhà nước, quân đội, ngắm những đơn vị bộ đội nổi tiếng từng tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ. Chế độ mới đã gắn bó với người dân Thủ đô từ buổi ban đầu ấy, với sự giản dị, gần gũi của lãnh tụ và những người lính Cụ Hồ như vậy đó.Năm 1961, Bằng Việt đi học đại học chuyên ngành luật ở Ukraine. Năm 1965 ông về nước, làm việc ở Viện Luật học thuộc Ủy ban Khoa học Nhà nước (nay là Viện Nhà nước và Pháp luật, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam). Ông chỉ làm nghề luật được mấy năm, sau đó xung phong nhập ngũ, vào chiến trường năm 1969. Sẵn tâm hồn gắn bó với thi ca, từ tập thơ đầu tay “Hương cây-Bếp lửa” (1968-in chung cùng Lưu Quang Vũ), Bằng Việt hăng say đi với các “tiểu đội xe không kính”-các đơn vị vận tải chiến lược của Trường Sơn. Cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước vĩ đại đã tạo nguồn cảm xúc lớn để tâm hồn thơ của chàng luật gia trẻ tuổi bật lên thành những câu thơ lay động cảm xúc và trí tuệ, sẻ chia sâu sắc.

Đi nhiều, viết nhiều, song Hà Nội vẫn là đề tài Bằng Việt trở đi trở lại nhiều nhất, với những rung động sâu đậm và thân thương nhất. Ông viết về một Hà Nội đầy hào hoa ngay trong những ngày đạn bom ác liệt:

Bao điều không ai hay

Bỗng thấm thía giữa ngày chống Mỹ

Hà Nội bận dẫu không hề phút nghỉ

Vẫn còn nguyên phong thái hào hoa!

("Trở lại trái tim mình", 1967)

Tôi nhớ năm 2013, tôi cùng nhà báo Trần Định đến thăm Bằng Việt. Hôm đó, ông mới được vinh danh "Công dân Thủ đô ưu tú". Chúng tôi không nói nhiều về thơ ca, mà say sưa nói về Hà Nội và con người Hà Nội, kể cả những mặt được và chưa được. Bằng Việt bảo, người Hà Nội dù ở đâu, dù ở hoàn cảnh nào, cũng luôn yêu và luôn nhớ về Hà Nội thật chi chút, tinh tế, ngay từ những chi tiết nhỏ, ví dụ mùa xuân như thế nào, mùa thu ra làm sao... Nhà văn Vũ Bằng phải vào miền Nam, đã viết "Thương nhớ mười hai" với sự nhớ nhung da diết 12 tháng của Hà Nội làm xúc động lòng người. Phải yêu thương, gắn bó Hà Nội đến thế nào mới viết được sâu sắc về Hà Nội như vậy. Thế hệ của Bằng Việt đã sống qua những ngày gian lao, vất vả, hào hùng của Thủ đô: Năm 1955, Thủ đô phải hứng chịu cảnh vỡ đê Mai Lâm; bão lụt nặng nề năm 1971; rồi đương đầu với cuộc chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ từ năm 1966 đến 1972, mà cao trào là trận “Điện Biên Phủ trên không” tháng 12-1972... Vượt qua hết những thời kỳ đó, thì có thể tin là không còn gì mà không thể vượt qua!

- Ông là người Hà Nội, yêu Hà Nội từ trong máu thịt. Vậy ông có khái quát chung gì về tính cách con người Hà Nội?-Tôi hỏi.
- Người ta thường khái quát về người Hà Nội là “văn minh, thanh lịch”. Khái quát chung thế thôi, nhưng để thể hiện rõ ra phẩm chất người Hà Nội cụ thể như thế nào cũng là rất khó-Nhà thơ Bằng Việt trầm ngâm-Nét rõ nhất của người Hà Nội là hào hoa, thanh lịch, có cách sống, cách suy nghĩ đàng hoàng, có tư thế riêng của người nhiều kinh lịch và giàu trải nghiệm, tiếp xúc rộng, phong phú về thông tin. Nhưng phải nói thêm, rằng người Hà Nội cũng luôn phải tự điều chỉnh để tự mình vươn tới cái mới, chịu học hỏi, nghiên cứu, so sánh, tiếp nhận cái mới một cách thận trọng, không bảo thủ. Điều đó bắt nguồn từ tính chất của văn hóa Hà Nội: “Hội tụ, kết tinh, lan tỏa”, mà tính “tiếp biến văn hóa” trong tâm thức người Hà Nội quả là rất nhạy bén, rất tự giác.