Bao cấp và đổi mới

Sau ngày chiến thắng 30/4 huy hoàng là cả một thập kỷ kinh tế khó khăn, lạm phát phi mã, tỷ lệ người nghèo rất cao. Bui The Giang, một quan chức thuộc Bộ Ngoại giao Việt Nam ước tính khoảng 1/5 dân số thời kỳ đó bị đói. Còn Linh Chi - con gái của ông Vinh thì cho biết: “Chúng tôi chỉ có điện 4 tiếng mỗi ngày. Đến khi lên 5 hoặc 6 tuổi gì đó, tôi vẫn chưa biết mặt mũi chiếc ti-vi ra sao”.

Nhưng rồi công cuộc đổi mới theo hướng kinh tế thị trường cuối thập niên 1980 đã giúp cuộc sống người dân khấm khá hơn. Sau nhiều năm kinh tế tăng trưởng ổn định, tỷ lệ nghèo đói của Việt Nam đã giảm từ 60% trong thập niên 1990 xuống khoảng 20% năm 2010. Bản thân Linh Chi giờ đang sở hữu một nhà hàng Mexico ở ngay Hà Nội.

Từ đó tới nay, cả một thế hệ đã trưởng thành mà không có trải nghiệm nào về cuộc chiến tranh khốc liệt với người Mỹ. Một phụ nữ 56 tuổi bán bánh mì rong tên là Thuan phàn nàn về việc xã hội đã thay đổi nhiều như thế nào: “Thanh niên thời nay nói chung là hơi bị lười. Bọn nó không chịu được cảnh nghèo khó, chả chịu làm nghề phục vụ bàn hay giúp việc. Thanh niên nó có trải qua chiến tranh bao giờ đâu, nên không hiểu được thời đó cuộc sống vất vả cơ cực thế nào. Chúng nó chỉ muốn leo lên vị trí cao mà không phải làm lụng quá nhiều”.

Con trai của người phụ nữ này, một anh chàng 26 tuổi cường tráng đang tập tễnh đi về sau một trận ẩu đả liên quan đến bóng đá, ngắt lời bà Thuan để bảo bà làm cho cậu một chiếc bánh mì patê. Bà Thuan rạch chiếc bánh mì rồi phết vào đó một lớp patê.

Chàng trai nhăn nhó: “Bà ý suốt ngày nói về chiến tranh. Chán chết đi được, tôi chỉ ậm ừ cho xong thôi”.

Trong khi đó, Nguyễn Mạnh Hiệp, một cựu chiến binh Quân đội Nhân dân Việt Nam gần đây có mở một bảo tàng về chiến tranh ngay tại tư gia. Ông vẫn nặng lòng với một thời đạn bom và mong muốn dạy cho thế hệ con cháu về thời kỳ đó.

Trong bảo tàng của riêng mình, ông Hiệp trưng bày các kỷ vật của cả hai bên tham chiến, được ông sưu tầm trong 8 năm chiến đấu và nhiều lần trở lại chiến trường xưa trong 2 thập kỷ.

Hiện vật bao gồm quân phục Mỹ, điện đài, tới chiếc chăn mà cấp trên giao cho ông Hiệp khi ông bị thương vì một viên đạn. Ông chỉ cho tôi một cái phin pha cà phê mà một đồng đội của ông đã tự chế bằng mảnh vỡ từ máy bay Mỹ bị rơi. Chúng tôi uống trà trong sân nhà ông, xung quanh là các mảnh vỡ máy bay và vỏ đạn pháo.

Ông Hiệp nói: “Tôi muốn lưu giữ những thứ từ thời chiến tranh để các thế hệ sau hiểu được về quá khứ. Thế hệ trẻ không hiểu đầy đủ lắm về thời đã qua .”/.