Bảy chữ vàng đúc kết "Hồn cốt dân tộc Việt Nam" và di ngôn truyền lửa cho thế hệ trẻ của Giáo sư Trần Văn Giàu

Câu hỏi lớn của cuộc đời và 7 phẩm chất làm nên hồn cốt Việt Nam

Sau ngày đất nước thống nhất, trong ngôi nhà rợp bóng cây ở TP.HCM, Giáo sư Trần Văn Giàu dành trọn tâm huyết tuổi già để suy ngẫm về cội nguồn sức mạnh văn hóa Việt Nam. Nhiều học giả phương Tây khi đến thăm ông thường đặt câu hỏi: "Thưa Giáo sư, trên thế giới có nhiều dân tộc từng bị đồng hóa hoặc xóa tên trên bản đồ sau vài trăm năm bị đô hộ. Tại sao Việt Nam trải qua 1.000 năm Bắc thuộc, gần 100 năm Pháp thuộc và hàng chục năm chiến tranh hiện đại vẫn giữ vững bản sắc và giành lại độc lập?"

Để trả lời câu hỏi ấy một cách khoa học và thuyết phục nhất, năm 1980, Giáo sư Trần Văn Giàu đã công bố công trình kinh điển Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam. Dựa trên chiều dài hàng ngàn năm lịch sử từ thời dựng nước Văn Lang – Âu Lạc đến thời đại Hồ Chí Minh, ông đã đúc kết hệ giá trị cốt lõi của con người Việt Nam gói gọn trong 7 phạm trù lớn:

1. Yêu nước – 2. Cần cù – 3. Anh hùng – 4. Sáng tạo – 5. Lạc quan – 6. Thương người – 7. Vì nghĩa.

Trong 7 giá trị ấy, Giáo sư Trần Văn Giàu khẳng định bằng những dòng văn đầy tâm huyết: "Yêu nước là sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ lịch sử Việt Nam từ cổ đại đến hiện đại. Yêu nước là tiêu chuẩn cao nhất của đạo lý Việt Nam, là cội nguồn sinh ra muôn vàn giá trị khác."

Theo ông, đối với người Việt Nam, yêu nước không phải là một khái niệm triết học trừu tượng trên sách vở, mà gắn liền với máu thịt: là giữ từng tấc đất của tổ tiên, là thương đồng bào trong cơn hoạn nạn ("Bầu ơi thương lấy bí cùng"), và khi Tổ quốc cần thì người nông dân cất tay cày, người học trò xếp bút nghiên sẵn sàng hóa thành chiến sĩ anh hùng.

Tấm gương tự học đến tuổi 99 và lời nhắn gửi thế hệ thanh niên

Không chỉ là người tổng kết các giá trị truyền thống, chính cuộc đời 100 năm của Giáo sư Trần Văn Giàu là hiện thân sống động nhất cho những phẩm chất ấy. Cho đến tận khi ngoài 90 tuổi, hàng ngày các học trò và khách đến thăm vẫn thấy vị Giáo sư tóc bạc trắng đeo kính lúp ngồi đọc sách tiếng Pháp, tiếng Nga, tiếng Hán và ghi chép tư liệu. Khi Đại tướng Võ Nguyên Giáp hay nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt đến thăm ông tại TP.HCM, câu chuyện giữa những người đồng chí lão thành bao giờ cũng xoay quanh việc làm sao để giáo dục thế hệ trẻ không quên cội nguồn lịch sử và giữ vững khí phách dân tộc trong thời kỳ hội nhập.

Trong những buổi trò chuyện thân mật với các thầy cô giáo, sinh viên và đoàn viên thanh niên đến thăm ông những năm cuối đời, Giáo sư Trần Văn Giàu thường ân cần nhắn nhủ một thông điệp giản dị nhưng sâu sắc:

"Thời đại của chúng tôi là thời đại giành độc lập bằng máu và giữ nước bằng súng. Thời đại của các bạn trẻ hôm nay là thời đại dựng nước bằng trí tuệ và khoa học. Muốn đất nước sánh vai với năm châu, thanh niên trước hết phải biết tự trọng dân tộc, phải hiểu lịch sử cha ông đã đổ máu như thế nào để có ngày hôm nay. Học lịch sử không phải để hoài cổ, mà để có bản lĩnh độc lập trong tư duy, trung thực trong nhân cách và biến lòng yêu nước thành hành động làm cho dân giàu, nước mạnh."

Ngày nay, tên của Giáo sư Trần Văn Giàu đã được đặt trang trọng cho những con đường, giải thưởng khoa học và những ngôi trường trung học phổ thông tại Thành phố Hồ Chí Minh cũng như quê hương Long An. Mỗi câu chuyện về cuộc đời ông – từ chàng thanh niên biểu tình giữa Paris, vị "Giáo sư Đỏ" nơi ngục tù Côn Đảo, người thủ lĩnh của triệu đoàn viên Thanh niên Tiền phong mùa Thu 1945, cho đến bậc đại sư hiến tặng 1.000 lượng vàng cuối đời – mãi mãi là ngọn đuốc soi đường, hun đúc lý tưởng sống cao đẹp cho các thế hệ học sinh, thanh niên Việt Nam.

Nguồn tư liệu chính thống đối chiếu và tham khảo

• Trần Văn Giàu, Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1980 (Tái bản tại NXB Chính trị Quốc gia Sự thật).