BẢY NĂM LẶNG THẦM MÀ KHÔNG THỂ QUÊN

Tuổi trẻ thường đi qua rất nhanh. Chỉ đến khi đã bước sang nhiều chặng khác của cuộc đời, người ta mới hiểu có những năm tháng tưởng bình thường lại là nơi mình học được những bài học bền nhất về trách nhiệm, tình nghĩa và sự tự giác. Tôi là Lê Công Hoan, sinh năm 1946. Năm 1968, khi khoảng 22 tuổi, tôi nhập ngũ và đảm nhiệm vai trò Chiến sĩ. Đến 1975, tôi rời quân ngũ khi khoảng 29 tuổi. Khi ấy, đất nước vẫn còn trong chiến tranh; tuổi trẻ của mỗi người vì thế cũng gắn với một bối cảnh nhiều thử thách và đòi hỏi tinh thần trách nhiệm rất lớn. 7 năm quân ngũ nằm trong một phần quan trọng của tuổi trẻ, đủ để tôi hiểu rằng con người không trưởng thành chỉ vì tuổi đời tăng lên. Sự trưởng thành đến từ cách mình giữ trách nhiệm, cách đứng trước khó khăn và cách sống cùng những người xung quanh. Những năm ấy cho tôi một khoảng thời gian để rèn nếp sống, học sự tự giác và hiểu sâu hơn giá trị của gia đình, đồng đội. Càng nhìn lại, tôi càng thấy điều đáng quý nhất không nằm ở việc kể được bao nhiêu chuyện lớn, mà ở chỗ mình đã từng có một quãng tuổi trẻ sống nghiêm túc với phần trách nhiệm của mình. Chính sự nghiêm túc ấy trở thành mạch ngầm đi theo nhiều năm sau, hiện ra trong cách làm việc, trong thái độ với lời đã nói và trong sự trân trọng dành cho những người từng cùng bước.

Khoảng cách với gia đình làm tôi hiểu hơn giá trị của những điều bình thường. Một câu hỏi han, một bữa cơm đủ người, một giọng nói quen thuộc đều trở nên quý. Cũng từ đó, tôi hiểu trách nhiệm của người đi xa không chỉ là nhớ nhà, mà còn là sống sao cho xứng với sự mong đợi của người thân. Mỗi ngày tự giữ được nề nếp, hoàn thành phần việc và biết hòa thuận với đồng đội cũng là một cách đáp lại tình cảm từ phía sau. Quân ngũ dạy tôi trước hết về sự tự giác. Kỷ luật ban đầu có thể được cảm nhận như những giờ giấc, nguyên tắc và yêu cầu phải chấp hành; nhưng sống lâu trong nề nếp ấy, tôi hiểu giá trị sâu hơn là biết tự quản mình. Không ai đứng cạnh vẫn biết điều gì phải làm. Công việc đã quen vẫn không cho phép bản thân chủ quan. Có thiếu sót thì sửa, có điều chưa biết thì học. Chính sự lặp lại của những việc nhỏ đã biến cố gắng thành thói quen, rồi thói quen thành một phần tính cách.

Là một chiến sĩ, tôi hiểu giá trị của việc làm trọn phần mình trong một tập thể. Không phải ai cũng đứng ở vị trí nổi bật, nhưng mỗi người đều góp vào nhịp chung bằng sự nghiêm túc của chính mình. Một việc nhỏ nếu làm qua loa có thể khiến người khác phải gánh thêm; một phần việc được hoàn thành cẩn thận lại giúp cả tập thể bớt đi một mối lo. Từ đó, tôi không còn coi những việc bình thường là nhỏ bé. Chính cách làm những việc bình thường mới cho thấy một người có đáng tin hay không. Quãng quân ngũ còn khiến tôi hiểu giá trị của sự bình tĩnh. Tuổi trẻ thường muốn giải quyết mọi việc thật nhanh, nhưng có những chuyện càng vội càng dễ sai. Sống trong nề nếp tập thể, tôi học cách nhìn kỹ hơn trước khi phản ứng, nghĩ thêm một bước trước khi nói. Sự bình tĩnh không làm mình chậm đi; nhiều khi nó giúp tránh những điều phải sửa chữa về sau. Bài học ấy theo tôi rất lâu, bởi cuộc sống sau này cũng có nhiều lúc cần một cái đầu tỉnh hơn là một phản ứng mạnh.

Sống trong tập thể còn khiến hai tiếng đồng đội trở nên gần gũi. Những người ban đầu hoàn toàn xa lạ, mỗi người một quê, một nếp nhà, một tính cách, rồi dần hiểu nhau qua những việc rất nhỏ. Có người ít nói nhưng luôn để ý người bên cạnh; có người cởi mở, dễ làm không khí nhẹ đi. Một câu hỏi thăm, một lần nhường nhau, một lời động viên đúng lúc đôi khi có giá trị hơn rất nhiều lời lớn lao. Từ đó tôi hiểu sức mạnh của tập thể nằm cả ở kỷ luật lẫn tình người. Khoảng cách làm những điều giản dị của gia đình trở nên sáng rõ. Khi còn ở nhà, nhiều sự quan tâm được xem như điều tự nhiên; đi xa mới hiểu đó là một may mắn. Tôi dần nhận ra trưởng thành còn là khi mình muốn trở thành người khiến gia đình yên tâm, thay vì chỉ là người nhận sự chăm lo. Mỗi việc làm đúng, mỗi lần tự vượt qua một khó khăn nhỏ đều khiến tôi thấy mình đang tiến gần hơn tới sự chững chạc ấy.

Sự bền lòng còn nằm ở khả năng tự thu xếp cảm xúc. Nhớ nhà vẫn nhớ, mệt vẫn mệt, nhưng không để một cảm xúc nhất thời làm đổ vỡ trách nhiệm đã nhận. Tôi không học cách trở nên lạnh lùng; ngược lại, tôi học cách thừa nhận cảm xúc rồi đặt nó vào đúng vị trí. Nhờ vậy, những lúc khó khăn không còn khiến mình hoang mang như trước, mà trở thành dịp để hiểu thêm sức chịu đựng và khả năng tự điều chỉnh của bản thân. Một điều khác tôi mang theo là sự coi trọng chữ tín. Sống cạnh nhau đủ lâu, người ta sẽ biết ai là người có thể tin, không phải qua lời giới thiệu mà qua cách người ấy làm việc mỗi ngày. Việc đã nhận có theo đến cùng không, lời đã nói có cố giữ không, khi sai có biết nhận không - tất cả tích lại thành uy tín. Tôi học cách đừng hứa quá dễ dàng, nhưng một khi đã nói thì phải cố làm. Niềm tin không đến trong một ngày, nhưng có thể mất rất nhanh nếu bản thân trở nên tùy tiện.

Trong hành trang của quãng đời ấy còn có phần khen thưởng Huân chương. Với tôi, sự ghi nhận ấy đáng trân trọng, nhưng điều ở lại lâu hơn vẫn là ý thức phải sống sao cho xứng với những năm tháng đã đi qua. Một phần thưởng có thể được cất giữ, còn nếp sống thì phải được giữ bằng từng ngày sau đó: làm việc nghiêm túc, đối xử có trước có sau và không quên những người đã từng cùng mình chia sẻ một chặng tuổi trẻ. Sau quãng quân ngũ, cuộc đời tôi còn gắn với diện chất độc hóa học. Đó là một dấu ấn không thể tách khỏi những năm tháng đã qua, nhưng tôi luôn muốn nhìn cuộc đời bằng sự bền bỉ hơn là bằng sự bi lụy. Những gì quân ngũ rèn cho mình - khả năng chịu đựng, tinh thần trách nhiệm và thói quen không dễ buông xuôi - trở thành điểm tựa để tiếp tục bước qua những chặng sau.

Qua thời gian, tôi càng hiểu sự gương mẫu không chỉ dành cho người có chức vụ. Bất kỳ ai cũng có thể tạo ảnh hưởng bằng cách sống của mình. Một người đúng giờ khiến người khác tôn trọng thời gian hơn; một người giữ lời khiến người bên cạnh thấy chữ tín đáng quý; một người biết nhận lỗi làm tập thể bớt đi sự đổ lỗi. Vì vậy, tôi tự nhắc rằng mỗi hành động nhỏ đều có thể góp một phần vào không khí chung quanh mình. Sống cạnh nhiều người khiến tôi bớt đi cái tôi của tuổi trẻ. Không phải cuộc trò chuyện nào cũng cần phân định ai đúng hơn, cũng không phải mọi khác biệt đều phải biến thành mâu thuẫn. Có khi điều quan trọng nhất là giữ được sự tôn trọng và tình nghĩa. Những bài học ấy sau này vẫn nguyên giá trị, bởi rời quân ngũ rồi, cuộc sống gia đình và công việc vẫn luôn đặt mình giữa những người có suy nghĩ không hoàn toàn giống mình.

Ngày rời quân ngũ khép lại một chặng, nhưng không khép lại những gì chặng ấy đã rèn. Trở về đời thường, không còn giờ giấc và nề nếp giống trước, tôi vẫn thấy mình cần giữ sự tự giác, chữ tín và tinh thần trách nhiệm. Cuộc sống thay đổi hình thức của những việc phải làm, chứ không làm mất đi giá trị của sự nghiêm túc. Nếu quân ngũ chỉ còn là ký ức mà nếp tốt không còn, thì mình đã để mất phần quý nhất của quãng đời ấy. Quân ngũ khiến tôi hiểu rằng lời nói chỉ có trọng lượng khi phía sau nó là cách sống. Một người có thể nói ít nhưng vẫn khiến người khác yên tâm nếu việc giao cho họ thường được làm đến nơi đến chốn. Ngược lại, lời hứa dù đẹp đến đâu cũng trở nên nhẹ nếu lặp lại nhiều lần mà không thực hiện. Vì thế, tôi dần coi chữ tín như một thứ phải giữ bằng hành động đều đặn chứ không phải bằng lời tự nhận về bản thân.

Có những năm tháng người ta chỉ nhìn thấy giá trị khi đã đi qua. Lúc đang sống trong đó, nhiều ngày có thể rất giống nhau, nhưng chính sự lặp lại mới tạo nên chiều sâu của nếp sống. Ngày nào cũng cố thêm một chút, ngày nào cũng tự nhắc bớt một chút tùy tiện, rồi dần dần con người đổi khác. Nhìn lại, tôi thấy sự trưởng thành của mình không đến từ một khoảnh khắc duy nhất, mà là tổng của rất nhiều ngày bình thường như thế. Với riêng tôi, khi nhớ lại 7 năm quân ngũ, điều ấy càng rõ: những giá trị bền nhất thường được tạo nên từ sự lặp lại của những lựa chọn đúng, chứ không phải chỉ từ một khoảnh khắc đáng nhớ.

Bây giờ nhìn lại quãng từ 1968 đến 1975, tôi thấy đó là một phần tuổi trẻ không thể thay thế. Lê Công Hoan, sinh năm 1946, đã đi qua 7 năm quân ngũ trong vai trò Chiến sĩ; những con số ấy chỉ là khung, còn phần sâu hơn là sự thay đổi bên trong con người. Mỗi người có một cách nhớ tuổi trẻ. Với tôi, đó là nhớ về một thời mình từng sống theo nề nếp, từng chia sẻ với đồng đội, từng nhớ mái nhà mà vẫn tiếp tục phần việc trước mắt. Những điều ấy không cần được tô đậm. Chỉ cần hôm nay mình vẫn sống tử tế hơn nhờ những năm tháng ấy, thế đã là một sự tiếp nối đẹp đẽ. Với tôi, đó là ý nghĩa của nhan đề "Bảy năm lặng thầm mà không thể quên": năm tháng có thể lùi xa, nhưng một nếp sống tốt được rèn từ tuổi trẻ vẫn có thể đi cùng mình trên rất nhiều chặng đường sau.