Bảy ngày sau Tuyên ngôn Độc lập, Hoàng Đạo Thúy dựng mạng liên lạc quân sự đầu tiên

Chiều ngày 2 tháng 9 năm 1945, khi tiếng hô độc lập tại Quảng trường Ba Đình vẫn còn vang trên các đường phố Hà Nội, nhà giáo Hoàng Đạo Thúy được mời tới Bắc Bộ phủ.

Người tiếp ông là Võ Nguyên Giáp, khi ấy vừa là Bộ trưởng Nội vụ của Chính phủ Cách mạng lâm thời, vừa phụ trách các lực lượng vũ trang cách mạng. Nhiệm vụ được giao cho Hoàng Đạo Thúy không phải tổ chức một lớp học hay biên soạn sách giáo khoa.

Ông phải xây dựng hệ thống thông tin liên lạc quân sự trong cả nước.

Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa ra đời nhưng đang đứng trước vô số thử thách. Chính quyền Trung ương cần truyền mệnh lệnh tới các đơn vị và địa phương. Tin tức từ chiến trường cũng phải được báo cáo trở lại nhanh chóng. Nếu việc liên lạc bị gián đoạn, lực lượng dù đông vẫn có thể rơi vào tình trạng mỗi nơi hành động một cách riêng lẻ.

Trong hoàn cảnh cơ sở vật chất gần như chưa có, nhiệm vụ ấy được giao cho một nhà giáo 45 tuổi.

Hoàng Đạo Thúy sinh năm 1900 trong một gia đình nhà nho yêu nước tại làng Kim Lũ, xã Đại Kim, huyện Thanh Trì, Hà Nội. Từ năm 1920, ông bắt đầu dạy học và nổi tiếng với phương pháp giáo dục đề cao thực hành, kỷ luật cùng khả năng tự lập của học sinh.

Ông còn là một trong những người đặt nền móng cho phong trào hướng đạo Việt Nam. Những cuộc cắm trại, đi bộ đường dài, truyền tin bằng ký hiệu, xác định phương hướng và tổ chức đội nhóm đã giúp nhiều thanh niên rèn luyện khả năng hoạt động tập thể.

Chính kinh nghiệm tổ chức con người ấy trở thành hành trang đặc biệt khi Hoàng Đạo Thúy bước vào quân đội. Ông không phải kỹ sư vô tuyến được đào tạo trong một học viện hiện đại, nhưng hiểu rằng thông tin chỉ có giá trị khi được chuyển chính xác, đúng lúc và đến đúng người.

Ngày 9 tháng 9 năm 1945, chỉ một tuần sau lễ Độc lập, Phòng Thông tin liên lạc quân sự thuộc Bộ Tổng Tham mưu được thành lập, do Hoàng Đạo Thúy phụ trách. Ngày này về sau trở thành ngày truyền thống của Bộ đội Thông tin liên lạc.

Cơ quan ban đầu còn rất nhỏ. Phương tiện có thể là máy vô tuyến thu được, điện thoại, điện báo, người đưa công văn hoặc những tín hiệu được quy ước trước. Mỗi phương tiện có ưu và nhược điểm riêng. Điện thoại truyền lệnh nhanh nhưng phải có đường dây. Máy vô tuyến hoạt động được ở khoảng cách xa nhưng dễ bị phát hiện, lại cần người biết sử dụng. Người đưa tin linh hoạt nhưng phải vượt qua đường sá nguy hiểm.

Hoàng Đạo Thúy bắt đầu từ việc tìm người, huấn luyện và đặt ra những nguyên tắc đầu tiên. Tháng 12 năm 1945, ông đề nghị tuyển những thanh niên có năng khiếu để học thông tin vô tuyến điện. Nhiều người trong số đó trở thành lớp cán bộ đầu tiên của binh chủng sau này.

Ông quan niệm liên lạc không phải công việc của một thiết bị riêng lẻ. Muốn truyền một mệnh lệnh, ít nhất phải có hai con người ở hai đầu cùng hiểu phương thức làm việc, cùng giữ kỷ luật và cùng chịu trách nhiệm về nội dung được chuyển đi.

Năm 1946, Hoàng Đạo Thúy được giao làm Giám đốc đầu tiên của Trường Võ bị Trần Quốc Tuấn, nay là Trường Sĩ quan Lục quân 1. Trong lễ khai giảng khóa đầu tiên tại Sơn Tây, Chủ tịch Hồ Chí Minh trao cho nhà trường lá cờ thêu sáu chữ: “Trung với nước, hiếu với dân”.

Vốn là nhà giáo, Hoàng Đạo Thúy không chỉ quản lý trường mà còn trực tiếp giảng dạy và rèn luyện học viên. Trong Chiến dịch Việt Bắc năm 1947, ông tổ chức học viên chiến đấu tại Đầm Hồng và Bản Ty, góp phần ngăn hai cánh quân Pháp hợp lực.

Cuối năm 1949, ông trở lại phụ trách ngành thông tin liên lạc quân sự. Từ một phòng nhỏ thành lập năm 1945, lực lượng đã phát triển thành Cục Thông tin liên lạc. Hoàng Đạo Thúy trở thành Cục trưởng đầu tiên.

Ông tự biên soạn tài liệu về tổ chức liên lạc trong chiến đấu, đưa vào giảng dạy rồi lắng nghe ý kiến của những học viên từng trở về từ chiến trường để chỉnh sửa. Kiến thức không được giữ nguyên trong giáo trình nếu thực tế cho thấy nó không còn phù hợp.

Đến Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, nhiệm vụ bảo đảm liên lạc đã đạt quy mô chưa từng có. Khi được hỏi cần bao nhiêu dây điện thoại, Cục trưởng Hoàng Đạo Thúy ước tính khoảng 1.500 kilômét.

Trong điều kiện thiếu dây, bộ đội thông tin nghĩ ra cách tháo dây thép gai của đối phương để thay dây điện thoại. Những đoạn dây được mắc lên cây và cách điện bằng bất cứ vật liệu nào tìm được: mảnh sứ, mảnh thủy tinh, thậm chí mo cau khô.

Đường truyền ấy chắc chắn không giống một hệ thống viễn thông hoàn chỉnh. Tín hiệu có thể yếu và lẫn tạp âm, khiến cán bộ chỉ huy phải nói chậm, phát âm rõ, còn chiến sĩ thông tin ở giữa nhắc lại từng nội dung. Nhưng các mệnh lệnh vẫn vượt qua núi rừng và chiến hào để tới đơn vị.

Từ một nhiệm vụ được giao trong buổi chiều lịch sử ngày 2 tháng 9, Hoàng Đạo Thúy đã góp phần xây dựng lực lượng được gọi là “mạch máu” của quân đội. Ông còn đảm nhiệm nhiều công việc khác như Cục trưởng Cục Giao thông công binh, Cục trưởng Cục Quân huấn và Tổng thư ký đầu tiên của Ban Thi đua ái quốc Trung ương.

Sau khi nghỉ công tác, Hoàng Đạo Thúy tiếp tục viết sách về lịch sử, văn hóa và Hà Nội. Ông qua đời năm 1994.

Di sản đặc biệt của ông nằm ở chỗ đã mang phương pháp của một nhà giáo vào việc xây dựng quân đội. Ông hiểu rằng máy móc có thể thiếu, dây dẫn có thể phải thay bằng thép gai, nhưng con người làm nhiệm vụ phải được đào tạo, tin cậy và phối hợp với nhau.

Ngày 2 tháng 9 năm 1945, đất nước tuyên bố độc lập. Bảy ngày sau, những đường liên lạc quân sự đầu tiên được tổ chức. Từ đó, mệnh lệnh của một chính quyền mới đã có con đường để đi tới những người đang bảo vệ nền độc lập ấy.