BẾ VĂN ĐÀN – KHI MỘT CÁI TÊN TRỞ THÀNH KÝ ỨC CỦA CẢ MỘT THẾ HỆ

Từ lời kể của cựu chiến binh Chu Văn Pù về người đồng đội đã hy sinh tại Mường Pồn

Ảnh chân dung Bế Văn Đàn. Ảnh tư liệu.

Có những nhân vật lịch sử bước ra khỏi sách giáo khoa bằng một chiến công. Nhưng cũng có những con người chỉ thật sự trở nên gần gũi khi ta nghe một người từng ở bên họ kể lại.

Bế Văn Đàn là một cái tên như thế.

Nhiều thế hệ người Việt biết đến hình ảnh người chiến sĩ lấy thân mình làm giá súng trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp. Hình ảnh ấy đã trở thành biểu tượng của lòng dũng cảm và tinh thần đặt nhiệm vụ chung lên trên sự sống của bản thân. Nhưng phía sau biểu tượng ấy là một con người bằng xương bằng thịt, có đồng đội, có những phút giây chiến đấu, có đau đớn và có một người bạn đã mang ký ức ấy theo mình suốt nhiều thập kỷ.

Người kể câu chuyện đó là ông Chu Văn Pù, nguyên tiểu đội trưởng thuộc Trung đoàn 174, Đại đoàn 316. Theo lời kể được Báo Quân đội nhân dân ghi lại, ông Pù là người trực tiếp cùng Bế Văn Đàn chiến đấu tại khu vực Mường Pồn trước khi Chiến dịch Điện Biên Phủ mở màn.

Trong ký ức của ông Pù, cuộc chiến ở Mường Pồn không phải là một trang sách. Đó là một ngày mà từng quyết định đều có thể ảnh hưởng đến sự sống còn của cả đơn vị.

Đơn vị của ông được giao nhiệm vụ ngăn chặn quân địch tại khu vực Mường Pồn. Trong lúc chiến đấu, địa hình và hỏa lực khiến việc bố trí súng gặp rất nhiều khó khăn. Chính trong hoàn cảnh ấy, Bế Văn Đàn đã lao tới, dùng chính cơ thể mình làm điểm tựa cho khẩu súng để đồng đội tiếp tục chiến đấu.

Điều đáng chú ý là câu chuyện này không chỉ được kể bằng những dòng mô tả khô cứng. Nó được kể bởi một người đã đứng ngay bên cạnh Bế Văn Đàn.

Ông Chu Văn Pù nhớ rằng khi ấy Bế Văn Đàn đã bị thương. Thế nhưng người chiến sĩ trẻ vẫn thúc giục đồng đội tiếp tục nổ súng. Trong lời kể của ông Pù, sự quyết liệt của Bế Văn Đàn không phải là một hành động được chuẩn bị để trở thành huyền thoại. Đó là phản ứng tự nhiên của một người lính trước nhiệm vụ và đồng đội.

Một người trẻ đứng giữa trận địa.

Một khẩu súng cần được giữ vững.

Một người đồng đội cần có điểm tựa.

Và Bế Văn Đàn đã chọn mình.

Có lẽ chính ở khoảnh khắc ấy, chúng ta hiểu được một điều rất quan trọng: lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những mệnh lệnh lớn. Lịch sử đôi khi được quyết định bởi một lựa chọn rất nhanh của một con người rất trẻ.

Bế Văn Đàn khi ấy mới ở tuổi thanh xuân. Anh không biết cuộc đời mình sau này sẽ được nhắc đến trong sách giáo khoa. Anh cũng không thể biết tên mình sẽ trở thành tên đường, tên trường, tên những công trình tưởng niệm.

Anh chỉ biết trước mắt mình là đồng đội.

Và phía sau đồng đội là nhiệm vụ.

Theo lời kể của Chu Văn Pù, sau nhiều giờ chiến đấu, Bế Văn Đàn đã hy sinh. Người đồng đội ấy mang ký ức về anh suốt hàng chục năm. Khi kể lại câu chuyện, ông Pù vẫn xúc động, bởi điều ông nhớ không chỉ là chiến công mà còn là một người bạn chiến đấu nhỏ bé nhưng có sức chịu đựng phi thường.

Đó chính là điều làm nên chiều sâu của một câu chuyện lịch sử.

Nếu chỉ nhìn Bế Văn Đàn qua một bức ảnh, ta có thể thấy một người lính trẻ.

Nếu chỉ đọc một dòng trong sách, ta có thể nhớ một chiến công.

Nhưng khi nghe Chu Văn Pù kể, ta thấy cả một tình đồng đội.

Ta hiểu rằng người hy sinh không bao giờ chỉ là một cái tên. Họ là một người từng được đồng đội gọi tên, từng đứng cạnh những người khác, từng có một vị trí trong một tập thể.

Chiến tranh thường được kể bằng những con số rất lớn: những chiến dịch, những trận đánh, những đơn vị, những ngày tháng.

Nhưng mỗi con số ấy lại được tạo nên từ những cuộc đời rất nhỏ.

Một người lính.

Một gia đình.

Một quê hương.

Một tuổi trẻ.

Bởi vậy, việc lưu giữ lời kể của những nhân chứng như Chu Văn Pù có ý nghĩa đặc biệt. Khi những người trực tiếp trải qua chiến tranh dần ít đi, lời kể của họ trở thành một cây cầu nối giữa quá khứ và hiện tại.

Thế hệ hôm nay không thể trở về Mường Pồn của những năm tháng ấy. Chúng ta cũng không thể biết chính xác cảm giác của một người lính khi đứng giữa trận địa. Nhưng chúng ta có thể lắng nghe.

Và từ việc lắng nghe, chúng ta có thể hiểu.

Hiểu rằng hòa bình không phải là một khái niệm xa xôi.

Hòa bình là việc một học sinh có thể đến trường vào mỗi buổi sáng.

Là một gia đình được ngồi cùng nhau bên mâm cơm.

Là những người trẻ được lựa chọn ngành học, nghề nghiệp và tương lai.

Là việc một lời tạm biệt không nhất thiết phải trở thành lời cuối cùng.

Những điều bình thường ấy đối với chúng ta có thể rất quen thuộc. Nhưng với thế hệ đã đi qua chiến tranh, đó từng là những ước mong lớn lao.

Câu chuyện về Bế Văn Đàn vì thế không nên chỉ được kể như một câu chuyện về sự hy sinh.

Nó còn là câu chuyện về trách nhiệm.

Một người trẻ đã lựa chọn đứng về phía đồng đội trong thời khắc quyết định. Ngày hôm nay, người trẻ không phải đối mặt với hoàn cảnh giống thế hệ trước. Nhưng tinh thần trách nhiệm vẫn có thể được tiếp nối bằng những cách khác.

Đó có thể là học tập nghiêm túc.

Là sống trung thực.

Là biết giúp đỡ người khác.

Là tham gia hoạt động cộng đồng.

Là giữ gìn những di sản của quê hương.

Là không thờ ơ trước những vấn đề chung của xã hội.

Mỗi thời đại có một nhiệm vụ riêng. Nếu thế hệ trước đã dùng tuổi trẻ để bảo vệ Tổ quốc, thế hệ hôm nay có thể dùng tri thức, sức sáng tạo và lòng trách nhiệm để xây dựng đất nước.

Đó có lẽ là cách thiết thực nhất để nói lời biết ơn.

Bức ảnh Bế Văn Đàn vẫn còn đó.

Một gương mặt trẻ.

Một ánh mắt bình tĩnh.

Một con người đã đi qua lịch sử bằng một quãng đời rất ngắn.

Nhưng câu chuyện về anh đã đi xa hơn rất nhiều.

Nó được truyền từ người đồng đội sang những người viết lịch sử, từ những trang báo đến lớp học, từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Và trong hành trình ấy, điều đáng quý nhất không phải là biến một con người thành một biểu tượng xa vời.

Điều đáng quý là giúp người trẻ hôm nay hiểu rằng người anh hùng cũng từng là một người trẻ giống mình.

Anh từng có một tuổi xuân.

Chỉ khác rằng tuổi xuân của anh đã được đặt vào một thời điểm đặc biệt của lịch sử.

Nhìn lại câu chuyện Bế Văn Đàn qua lời kể của Chu Văn Pù, chúng ta không chỉ nhìn thấy một khoảnh khắc chiến đấu. Chúng ta nhìn thấy sức mạnh của tình đồng đội, của trách nhiệm và của niềm tin.

Một cái tên có thể được viết trong sách.

Nhưng một con người chỉ thật sự sống mãi khi câu chuyện về họ còn được kể.

Bế Văn Đàn đã hy sinh từ rất lâu.

Nhưng mỗi khi một thế hệ trẻ biết dừng lại trước câu chuyện ấy và tự hỏi mình phải sống như thế nào cho xứng đáng với hòa bình hôm nay, thì ký ức về anh vẫn đang tiếp tục.

Đó là cách lịch sử sống.

Không chỉ trong bảo tàng.

Không chỉ trong những trang sách.

Mà trong suy nghĩ và hành động của những người đang sống hôm nay.

GHI CHÚ TƯ LIỆU & NGUỒN ẢNH

• Bế Văn Đàn vẫn còn sống mãi – Báo Quân đội nhân dân

• Bế Văn Đàn’s Heroic Portrait – nguồn ảnh tư liệu