Bến đò không ngủ bên dòng Lam

Các cháu đứng bên sông Lam hôm nay sẽ thấy dòng nước trôi hiền hòa, đôi bờ xanh ngô, xanh lúa. Ít ai hình dung rằng trong những năm máy bay Mỹ đánh phá miền Bắc, có một bến đò nhỏ nằm giữa Hưng Xuân của huyện Hưng Nguyên và Nam Cường của huyện Nam Đàn từng thức trắng hết đêm này sang đêm khác. Người dân gọi đó là bến đò Cố Xin.

Cố Xin không phải tên ghi trong giấy khai sinh. Ông tên thật là Lưu Xuân Khuồi, sinh năm 1910, làm nghề đưa đò cùng vợ là bà Phạm Thị Diện, sinh năm 1915. Vợ chồng ông có năm người con. Cái tên thân thuộc “Cố Xin” do bà con hai bờ gọi lâu ngày thành quen, nghe gần gũi như tên một người ruột thịt trong làng.

Khi khu vực Bến Thủy thường xuyên bị đánh phá, việc đưa người và phương tiện vượt sông Lam phải chuyển sang những bến nhỏ hơn. Bến Cố Xin vì thế trở thành một mắt nối quan trọng trên con đường chi viện vào Nam. Bộ đội, thanh niên xung phong, dân công cùng nhiều đoàn người hành quân qua đây để tiếp tục đi về phía trước.

Bà Hoàng Thị Dung khi ấy còn rất trẻ nhưng đã đảm nhận nhiệm vụ Xã đội phó, sau đó là Xã đội trưởng Hưng Xuân. Bà trực tiếp tham gia chỉ huy lực lượng phục vụ bến. Theo ký ức của bà, có những đêm bến phải đưa được khoảng ba trăm người sang sông. Hàng chục lượt đò nối tiếp nhau trong bóng tối, cố hoàn thành công việc trước khi trời sáng.

Không nên hình dung đó là những chuyến đò ồn ào. Trên bến, ai cũng nói khẽ và làm việc khẩn trương. Người chờ qua sông giữ trật tự; người chèo đò dồn sức theo từng nhịp nước; lực lượng dân quân kiểm tra quân số, đón người ở bờ này rồi bàn giao ở bờ kia. Mỗi chuyến đò cập bến an toàn lại mở thêm một đoạn đường cho đoàn quân đi tiếp.

Bà Dung nhớ rõ nhất tinh thần của gia đình Cố Xin. Đối với họ, con đò không còn chỉ là phương tiện kiếm sống. Nó đã trở thành tài sản chung của kháng chiến. Khi có nhiệm vụ, cả nhà cùng góp sức. Người lớn chèo đò, con cái phụ giúp việc trong khả năng của mình. Bữa cơm có thể ăn muộn, giấc ngủ có thể chập chờn, nhưng người đang chờ bên bến thì không thể để chậm.

Ngày 20 tháng 5 năm 1967, một đoàn phương tiện chở khoảng tám trăm tấn đạn pháo phòng không bị sự cố trên sông, khiến số hàng chìm xuống nước. Lực lượng địa phương phải kiên trì suốt nhiều tháng mới thu hồi được phần lớn số hàng quan trọng ấy. Gia đình Cố Xin tiếp tục dùng đò chở dân quân và những người làm nhiệm vụ ra vào khu vực. Bà Dung cùng đồng đội vừa tổ chức lực lượng, vừa lo giữ cho công việc không bị ngắt quãng.

Ngày 19 tháng 3 năm 1968, trong một trận đánh phá, ông Cố Xin và một người làm việc tại bến đã hy sinh. Bà Diện bị thương nặng rồi cũng không qua khỏi. Một mái nhà bên sông bỗng vắng đi hai người thân, nhưng bến đò không thể dừng lại. Con trai ông bà là Lưu Văn Tín, sinh năm 1949, cùng các anh chị em tiếp tục công việc của cha mẹ, đưa người qua sông cho đến ngày đất nước giải phóng.

Có lẽ điều khiến bà Hoàng Thị Dung nhớ mãi không chỉ là số chuyến đò hay số người đã qua bến. Điều còn lại sâu nhất là sự bình thản của những người dân quê trước một trách nhiệm lớn. Họ không tự nhận mình là anh hùng. Họ chỉ nghĩ rằng bộ đội cần sang sông thì mình phải đưa; hàng cần chuyển thì mình phải góp sức; bến bị tổn thất thì người còn lại tiếp tục chèo.

Sau chiến tranh, những chuyến đò năm xưa dần lùi vào ký ức. Đường sá mở rộng, phương tiện đổi thay, nhiều người trẻ không còn biết vị trí chính xác của bến cũ. Nhưng câu chuyện về Cố Xin vẫn được bà Dung và người dân hai bờ nhắc lại. Năm 2020, địa điểm bến đò được đưa vào danh mục kiểm kê di tích của tỉnh Nghệ An. Đó là một bước để ký ức bình dị của làng quê không bị nước sông và thời gian cuốn mất.

Các cháu ạ, lịch sử đôi khi không nằm trong những công trình thật lớn. Lịch sử có thể nằm trong một mái chèo đã mòn, một ngọn đèn nhỏ bên sông, hay đôi bàn tay của người mẹ đưa vội nắm cơm cho chồng rồi cùng xuống bến. Bến đò Cố Xin đã hoàn thành sứ mệnh bằng những việc giản dị như thế.

Mỗi lần nhìn sông Lam, bà Hoàng Thị Dung lại nhớ những người từng đứng cạnh mình. Người còn, người mất; người được ghi tên, người chỉ còn trong ký ức xóm làng. Nhưng tất cả đã cùng giữ cho một con đường không bị đứt đoạn.

Và nếu một chiều nào đó các cháu đi qua vùng Xuân Lam, nghe gió từ sông thổi lên, hãy dành một phút nhớ tới gia đình ông Lưu Xuân Khuồi cùng những dân quân, người lái đò và người chỉ huy trẻ tuổi năm xưa. Chính từ bến sông nhỏ bé ấy, biết bao bước chân đã được đưa sang bờ để tiếp tục cuộc hành trình vì ngày thống nhất.

Nguồn tư liệu đối chiếu: Ký ức về bến đò Cố Xin bên dòng Lam – Báo Nghệ An.