BÊN DÒNG THẠCH HÃN – CÂU CHUYỆN VỀ NHỮNG NGƯỜI LÍNH ĐI QUA MÙA HÈ ĐỎ LỬA

BÊN DÒNG THẠCH HÃN – CÂU CHUYỆN VỀ NHỮNG NGƯỜI LÍNH  ĐI QUA MÙA HÈ ĐỎ LỬA

Có những dòng sông chảy qua miền đất, có những dòng sông chảy qua lịch sử. Và cũng có  những dòng sông, dù thời gian trôi đi bao lâu, vẫn nhắc nhở các thế hệ hôm nay về những  con người đã gửi lại tuổi xuân của mình để Tổ quốc được sống trong hòa bình.

I. Dòng sông mang tên ký ức

Có những địa danh khi nhắc đến, người ta nghĩ ngay đến một vùng đất. Nhưng cũng có  những địa danh đã vượt khỏi giới hạn của không gian để trở thành ký ức chung của cả một  dân tộc. Thành cổ Quảng Trị là một nơi như thế.

Nằm giữa mảnh đất miền Trung giàu truyền thống cách mạng, Thành cổ Quảng Trị không chỉ  là một di tích lịch sử mà còn là chứng nhân của một trong những cuộc chiến đấu ác liệt trong  cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Mùa hè năm 1972, nơi đây trở thành tâm điểm của  cuộc chiến đấu kéo dài 81 ngày đêm. Từ ngày 28 tháng 6 đến ngày 16 tháng 9 năm 1972,  quân và dân ta đã kiên cường chiến đấu bảo vệ Thành cổ trong hoàn cảnh vô cùng khốc liệt.  Đó là những ngày tháng mà lòng dũng cảm, ý chí chiến đấu và sự hy sinh của con người  được thử thách đến tận cùng.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua. Những chiến hào năm xưa không còn nguyên hình dáng, tiếng  bom đạn đã lùi vào quá khứ, nhưng ký ức về những người lính Thành cổ vẫn còn sống mãi.  Trong dòng Thạch Hãn lặng lẽ trôi, trong những nén hương được thắp lên tại nghĩa trang liệt  sĩ, trong từng bước chân của người trẻ đến thăm di tích, quá khứ vẫn hiện diện theo một cách  rất riêng.

Tôi chưa từng sống trong những năm tháng chiến tranh. Tôi không thể biết chính xác một  người lính đã nghĩ gì khi bước vào trận chiến, đã nhớ ai trong những phút giây gian khó, hay  đã gửi gắm điều gì vào những lá thư viết vội. Nhưng tôi hiểu rằng, đằng sau mỗi cái tên được  khắc trên bia tưởng niệm là một cuộc đời có thật; đằng sau mỗi sự hy sinh là một gia đình  từng mong ngóng người thân trở về.

Vì thế, khi tìm hiểu về Thành cổ Quảng Trị, tôi không chỉ muốn biết một trận đánh đã diễn ra  như thế nào. Tôi muốn hiểu về những người lính đã sống, đã chiến đấu và đã gửi lại tuổi trẻ  của mình nơi mảnh đất ấy. Họ là ai? Họ đến từ những miền quê nào? Điều gì đã giúp những  con người bằng xương bằng thịt, cũng biết nhớ nhà, sợ hãi và khát khao được sống, có thể  kiên cường giữa những ngày tháng khốc liệt?

Có lẽ, để trả lời những câu hỏi ấy, cần bắt đầu từ câu chuyện của mùa hè năm 1972. II. Thành cổ Quảng Trị năm 1972 – Khi lịch sử được viết bằng lòng quả cảm

Năm 1972, cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước bước vào một giai đoạn có ý nghĩa đặc  biệt. Trên chiến trường Trị – Thiên, cuộc tiến công chiến lược của quân và dân ta bắt đầu từ  ngày 30 tháng 3 năm 1972. Đến ngày 2 tháng 5 năm 1972, thị xã Quảng Trị được giải phóng.  Tuy nhiên, cục diện chiến trường nhanh chóng trở nên quyết liệt khi đối phương tổ chức phản

công nhằm tái chiếm khu vực này. Thành cổ Quảng Trị trở thành mục tiêu quan trọng trong  cuộc phản kích mang tên Lam Sơn 72.  

Thành cổ vốn là một công trình lịch sử được xây dựng từ thời Nguyễn. Nhưng trong mùa hè  năm ấy, những bức tường thành không chỉ còn mang ý nghĩa của một công trình kiến trúc.  Nơi đây trở thành địa điểm ghi dấu cuộc chiến đấu vô cùng gian khổ của những người lính.  Trong suốt 81 ngày đêm, khu vực Thành cổ và thị xã Quảng Trị phải hứng chịu sức ép hỏa  lực rất lớn. Những vị trí chiến đấu liên tục bị đánh phá, việc tiếp tế và đưa thương binh ra  ngoài gặp nhiều khó khăn. Mỗi ngày trôi qua đều đặt những người lính trước những thử thách  nghiệt ngã.  

Hãy thử hình dung một người lính trẻ đứng giữa chiến trường ấy. Có thể anh vừa rời mái nhà  ở một làng quê miền Bắc, một xóm nhỏ miền Trung hay một miền đất phương Nam. Có thể  trước ngày lên đường, anh còn chưa kịp làm xong những công việc thường ngày, chưa kịp  nói hết những điều muốn nói với gia đình. Tuổi trẻ của anh cũng từng gắn với những ước mơ  giản dị: được học hành, được lao động, được yêu thương và được sống một cuộc đời bình  thường.

Nhưng lịch sử đã đặt anh trước một lựa chọn lớn lao hơn những mong muốn riêng tư.

Ở Thành cổ Quảng Trị, người lính không chiến đấu vì một khái niệm xa xôi. Đối với anh, Tổ  quốc có thể là mái nhà đang chờ mình trở về, là người mẹ già nơi quê nhà, là người cha ngày  ngày lao động, là người em còn đang cắp sách đến trường. Đó cũng là mảnh đất mà bao thế  hệ đã gìn giữ, là quyền được sống trong độc lập và tự quyết định tương lai của dân tộc mình.

Bởi vậy, ý nghĩa của cuộc chiến đấu không chỉ nằm ở những vị trí được giữ vững hay những  diễn biến trên bản đồ quân sự. Ý nghĩa ấy còn nằm trong những con người cụ thể, những  người đã mang theo tình yêu quê hương vào nơi nguy hiểm nhất.

Những người lính ở Thành cổ không phải những nhân vật bước ra từ truyền thuyết. Họ là  những con người bình thường, có niềm vui, nỗi buồn, những mối quan hệ thân thương và cả  những điều còn dang dở. Chính vì họ là những con người bình thường nên sự dũng cảm của  họ càng khiến chúng ta xúc động. Lòng quả cảm không có nghĩa là không biết sợ hãi; đôi khi,  đó là khả năng tiếp tục thực hiện trách nhiệm của mình ngay cả khi hiểu rõ những hiểm nguy  đang ở phía trước.

Trong những ngày tháng ấy, sức mạnh của người lính không chỉ được tạo nên từ ý chí của  mỗi cá nhân. Đó còn là sức mạnh của đồng đội, của tình đoàn kết và của niềm tin vào mục  tiêu chung. Người lính chiến đấu bên cạnh người đồng đội của mình, chia sẻ những gì còn có  thể chia sẻ, cùng vượt qua gian khó và cùng hy vọng vào ngày mai.

Bởi thế, khi nhắc đến 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ Quảng Trị, chúng ta không nên chỉ nhớ  đến sự khốc liệt của chiến tranh. Điều cần được lưu giữ sâu sắc hơn là phẩm chất của những  con người đã sống trong hoàn cảnh ấy: lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm, tình đồng chí và  khát vọng về một tương lai không còn tiếng súng.

III. Những người lính vô danh và những điều chưa kịp nói

Trong lịch sử, có những người được ghi tên trong sách giáo khoa, có những người được nhắc  đến qua những bức ảnh nổi tiếng, những câu chuyện được truyền lại qua nhiều thế hệ. Nhưng  bên cạnh họ còn có biết bao người lính mà cuộc đời chỉ được lưu lại bằng một cái tên, một  quê quán, một đơn vị và ngày hy sinh.

Tại Thành cổ Quảng Trị, những cái tên ấy tạo thành một phần không thể tách rời của ký ức  lịch sử. Cuốn sách Những anh linh bất tử bảo vệ Thành cổ Quảng Trị – 1972, do Đại tá Trần  Ngọc Long chủ biên và Ban Liên lạc Cựu chiến binh Trung đoàn 48 – Thạch Hãn biên soạn,  được xuất bản năm 2022, đã góp phần tái hiện cuộc chiến đấu và lưu danh hơn 4.000 liệt sĩ  gắn với chiến trường Quảng Trị trong thời gian này. Mỗi cái tên nhắc chúng ta rằng lịch sử  không chỉ được làm nên bởi những sự kiện lớn mà còn bởi số phận của từng con người.  

Hãy dừng lại trước một cái tên trên bia tưởng niệm.

Đằng sau cái tên ấy có thể là một chàng trai mới mười tám, đôi mươi. Anh có thể đã từng vui  mừng khi nhận được thư nhà, từng mong ngày trở về để tiếp tục học tập, từng hẹn với người  thân về một cuộc gặp gỡ sau chiến tranh. Những dự định ấy không có gì khác thường. Đó  chính là những điều mà bất cứ người trẻ nào cũng có thể mong muốn.

Nhưng với nhiều người lính, những điều bình dị ấy đã không trở thành hiện thực.

Chúng ta không thể tùy tiện gán cho một liệt sĩ những lời nói hay suy nghĩ mà không có tư  liệu xác thực. Tuy nhiên, từ những thông tin về tuổi đời, quê quán, đơn vị và sự hy sinh được  lưu lại, mỗi người có thể hiểu rằng một con người đã mất đi đồng nghĩa với việc biết bao khả  năng của một cuộc đời cũng khép lại. Có thể là một người con không trở về với cha mẹ, một  người anh không còn được nhìn thấy em trưởng thành, một người bạn không thể thực hiện lời  hẹn, hay một người trẻ không có cơ hội theo đuổi ước mơ của mình.

Đó là điều khiến chiến tranh trở nên đau đớn ngay cả khi tiếng súng đã ngừng từ lâu.

Trong chiến tranh, tình đồng đội cũng là một phần đặc biệt của đời sống người lính. Đồng đội  không chỉ là những người đứng cạnh nhau trong một đơn vị. Họ còn là những người cùng trải  qua một hoàn cảnh mà người ở hậu phương khó có thể hình dung trọn vẹn. Họ cùng chia sẻ  trách nhiệm, cùng động viên nhau và cùng mang trong lòng nỗi nhớ về những người thân  yêu.

Có những sự hy sinh được ghi lại trong báo cáo, có những chiến công được nhắc đến trong  các trang sử. Nhưng cũng có những tình cảm chỉ còn nằm trong ký ức của người sống sót.  Một người lính có thể nhớ mãi gương mặt của đồng đội, nhớ một lời động viên trong lúc khó  khăn, hoặc nhớ một người đã không trở về sau một lần làm nhiệm vụ.

Chúng ta không cần tô vẽ những câu chuyện ấy bằng những tình tiết không có thật để cảm  nhận sự thiêng liêng của tình đồng đội. Chỉ riêng việc những con người xa lạ, đến từ những  miền quê khác nhau, có thể cùng gắn bó với nhau trong hoàn cảnh sinh tử đã đủ để chúng ta  hiểu giá trị của tình người.

Đọc về Thành cổ Quảng Trị, tôi nhận ra rằng sự hy sinh của người lính không nên chỉ được  nhìn qua những con số. Những con số giúp chúng ta hình dung quy mô của cuộc chiến,

nhưng không thể thay thế cho một cuộc đời. Một người lính hy sinh không chỉ là một dòng  ghi chép trong lịch sử; đó còn là một gia đình mất đi người thân, một quê hương thiếu vắng  một người con và một tương lai không thể trở thành hiện thực.

Bởi vậy, ghi nhớ những người lính vô danh không đơn thuần là một hành động tưởng niệm.  Đó còn là cách chúng ta trả lại cho lịch sử chiều sâu nhân văn, để những người đã khuất  không bị thu hẹp thành những con số khô khan.

IV. Dòng Thạch Hãn – Nơi ký ức gặp gỡ khát vọng hòa bình

Nếu Thành cổ Quảng Trị là nơi ghi dấu cuộc chiến đấu 81 ngày đêm, thì dòng sông Thạch  Hãn đã trở thành một hình ảnh gắn liền với ký ức về những người lính và sự hy sinh trong  mùa hè năm 1972. Cùng với Thành cổ, dòng sông được nhắc đến trong những câu chuyện, tư  liệu và hoạt động tưởng niệm về cuộc chiến đấu bảo vệ Quảng Trị.  

Ngày nay, Thạch Hãn vẫn chảy qua miền đất ấy. Dòng nước không lưu giữ những dấu vết  chiến tranh theo cách một trang sử ghi lại sự kiện, nhưng trong tâm thức cộng đồng, nó đã trở  thành biểu tượng của ký ức và lòng tri ân.

Tôi hình dung một buổi chiều yên bình bên bờ sông. Nắng dần dịu xuống, gió thổi qua mặt  nước, những người đến thăm di tích lặng lẽ dâng hương. Không cần những lời nói quá lớn  lao, sự im lặng trước dòng sông cũng đủ khiến người ta suy nghĩ. Bởi nơi đây, vẻ bình yên  của hiện tại khiến quá khứ trở nên gần gũi hơn.

Trong khung cảnh ấy, tôi tự hỏi: nếu những người lính năm xưa có thể nhìn thấy quê hương  hôm nay, điều gì sẽ khiến họ vui lòng nhất?

Có lẽ không phải là những lời ca ngợi được lặp lại một cách hình thức. Có lẽ điều đáng quý  hơn là nhìn thấy những đứa trẻ được đến trường, những gia đình được sum họp, những người  trẻ được tự do học tập và theo đuổi ước mơ, những con người có thể bất đồng nhưng biết tôn  trọng nhau và cùng xây dựng cuộc sống tốt đẹp hơn.

Hòa bình không chỉ là sự vắng mặt của tiếng súng. Hòa bình còn là điều kiện để con người  được sống, được học tập, được lao động và được hy vọng. Hòa bình cũng là cơ hội để những  vết thương của chiến tranh dần được hàn gắn, để các gia đình tiếp tục tìm kiếm thông tin về  người thân, để những thế hệ từng đi qua chiến tranh có thể sống những năm tháng còn lại  trong sự quan tâm và trân trọng.

Nhìn từ góc độ ấy, việc tưởng niệm những người lính Thành cổ không thể chỉ dừng lại ở cảm  xúc tự hào hay xúc động. Nó cần giúp chúng ta hiểu rõ hơn giá trị của hòa bình và trách  nhiệm gìn giữ giá trị ấy.

Khi đứng trước một di tích lịch sử, người trẻ không chỉ nên hỏi rằng cha anh đã chiến đấu  như thế nào, mà còn cần tự hỏi mình sẽ làm gì để những mất mát trong quá khứ không bị lãng  quên, để xã hội ngày càng nhân văn hơn và để những thế hệ sau không phải trải qua những  đau thương tương tự.

Tôi nghĩ đến những người lính đã nằm lại nơi Thành cổ. Họ thuộc về một thời đại khác,  nhưng câu chuyện của họ vẫn đặt ra những câu hỏi cho hiện tại. Chúng ta có đang sống xứng

đáng với những điều mà các thế hệ trước đã đánh đổi hay không? Chúng ta có biết trân trọng  những điều tưởng chừng bình thường mà thực ra vô cùng quý giá hay không?

Một ngày đến trường, một bữa cơm bên gia đình, một cuộc trò chuyện với bạn bè, một cơ hội  được học hỏi và trưởng thành – những điều ấy có thể nhỏ bé trong nhịp sống thường ngày.  Nhưng khi nhìn từ lịch sử chiến tranh, ta hiểu rằng cuộc sống bình thường trong hòa bình là  một giá trị lớn lao.

Dòng Thạch Hãn vì thế không chỉ nhắc chúng ta nhớ về những người đã khuất. Dòng sông  còn nhắc người đang sống phải biết trân trọng hiện tại, gìn giữ tình người và có trách nhiệm  với tương lai.

V. Thế hệ trẻ hôm nay – Tiếp nối câu chuyện thời hoa lửa

Lịch sử sẽ trở nên xa cách nếu chỉ được nhìn như những sự kiện đã kết thúc. Những người  lính Thành cổ Quảng Trị thuộc về quá khứ, nhưng những giá trị mà họ để lại vẫn có thể tiếp  tục hiện diện trong cuộc sống hôm nay.

Đối với thế hệ trẻ, lòng biết ơn cần được bắt đầu từ việc hiểu lịch sử một cách nghiêm túc.  Tìm hiểu lịch sử không chỉ là ghi nhớ ngày tháng hay những mốc sự kiện, mà còn là quá trình  tìm kiếm, đối chiếu tư liệu và cố gắng hiểu con người trong hoàn cảnh mà họ đã sống. Một  câu chuyện lịch sử có ý nghĩa khi chúng ta không chỉ biết chuyện gì đã xảy ra, mà còn hiểu vì  sao sự kiện ấy quan trọng và nó giúp chúng ta nhận thức điều gì về con người.

Bởi vậy, khi kể lại câu chuyện Thành cổ Quảng Trị, tôi cho rằng điều quan trọng là phải tôn  trọng sự thật. Không nên thêm thắt những lời nói, hành động hoặc tình tiết chưa được kiểm  chứng chỉ để làm câu chuyện trở nên xúc động. Những tư liệu lịch sử, hồi ký, thư từ và lời kể  của nhân chứng cần được sử dụng đúng nguồn gốc, đặt trong bối cảnh phù hợp và phân biệt  rõ với những suy ngẫm của người viết.

Sự chân thực không làm giảm cảm xúc của câu chuyện. Trái lại, chính sự chân thực giúp  chúng ta hiểu rằng những mất mát, hy sinh và tình cảm được nhắc đến đều gắn với những con  người có thật.

Bên cạnh đó, tri ân người lính không chỉ thể hiện qua những dịp kỷ niệm. Đó còn là sự quan  tâm đến các gia đình có công với cách mạng, sự trân trọng đối với các cựu chiến binh, việc  giữ gìn các di tích lịch sử và thái độ có trách nhiệm khi chia sẻ thông tin về quá khứ. Những  hành động ấy có thể không lớn lao, nhưng góp phần duy trì mối liên hệ giữa lịch sử với đời  sống hiện tại.

Là một người trẻ, tôi hiểu rằng mình không thể quay ngược thời gian để gặp những người  lính năm 1972. Tôi cũng không thể thay họ kể lại những điều mà tư liệu chưa ghi nhận.  Nhưng tôi có thể tìm hiểu về họ, đọc những trang sử bằng thái độ nghiêm túc, lắng nghe  những nhân chứng khi có cơ hội và chia sẻ những câu chuyện đã được kiểm chứng với bạn  bè.

Tôi có thể bắt đầu từ việc học tập tốt hơn, sống có trách nhiệm hơn, biết quan tâm đến người  khác và không thờ ơ trước những vấn đề chung của cộng đồng. Những hành động ấy không

thể so sánh với sự hy sinh của người lính trên chiến trường. Tuy nhiên, đó là cách thiết thực  để người trẻ thể hiện lòng biết ơn và góp phần xây dựng một xã hội xứng đáng với những giá  trị mà các thế hệ trước đã gìn giữ.

Tôi cũng nhận ra rằng yêu nước không chỉ là cảm xúc xuất hiện khi đứng trước một lá cờ hay  nghe một câu chuyện hào hùng. Lòng yêu nước cần được thể hiện trong cách mỗi người  sống, học tập, lao động và ứng xử. Đó là ý thức giữ gìn di sản văn hóa, tôn trọng sự thật lịch  sử, bảo vệ lợi ích chung và góp sức xây dựng quê hương bằng năng lực của mình.

Những người lính Thành cổ đã sống trong một hoàn cảnh khác chúng ta. Họ đối diện với  những thử thách của chiến tranh; chúng ta đối diện với trách nhiệm của thời bình. Hoàn cảnh  không giống nhau, nhưng mỗi thế hệ đều có trách nhiệm đối với đất nước. Nếu thế hệ trước  đã chiến đấu để bảo vệ độc lập, tự do, thì thế hệ hôm nay cần nỗ lực học tập, sáng tạo, sống  nhân ái và góp phần giữ gìn hòa bình.

Có lẽ, đó chính là cách câu chuyện thời hoa lửa tiếp tục được viết trong hiện tại: không phải  bằng việc lặp lại những lời ca ngợi, mà bằng những hành động có ý nghĩa trong đời sống  hằng ngày.

VI. Những người lính không trở về vẫn sống trong ký ức dân tộc

Có những cuộc chia tay không có ngày đoàn tụ. Có những lời hẹn mãi mãi dừng lại giữa  chừng. Có những người ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ và không bao giờ được nhìn thấy quê  hương trong những ngày thanh bình.

Những người lính đã chiến đấu tại Thành cổ Quảng Trị năm 1972 là một phần của lịch sử ấy.  Họ đã đi qua mùa hè đỏ lửa với tất cả những gì một con người có thể mang theo: lòng yêu  nước, trách nhiệm, tình đồng đội, nỗi nhớ gia đình và khát vọng về một tương lai tốt đẹp hơn.  Nhiều người đã trở về; nhiều người đã không thể trở về. Sự hy sinh của họ đã trở thành một  phần ký ức không thể tách rời của dân tộc Việt Nam.  

Hơn nửa thế kỷ sau, Thành cổ Quảng Trị không còn là chiến trường năm xưa. Nơi đây đã trở  thành di tích lịch sử, nơi tưởng niệm và nhắc nhở các thế hệ về những mất mát của chiến  tranh. Dòng Thạch Hãn vẫn lặng lẽ trôi, mang trong mình hình ảnh của một miền đất đã trải  qua nhiều đau thương nhưng luôn hướng về sự sống và tương lai.

Khi khép lại những trang tư liệu về Thành cổ, tôi hiểu rằng không một bài viết nào có thể kể  hết câu chuyện của tất cả những người lính đã chiến đấu nơi đây. Những dòng chữ chỉ có thể  giúp chúng ta đến gần hơn với quá khứ, nhận ra phần nào những hy sinh và khơi dậy mong  muốn tiếp tục tìm hiểu, gìn giữ ký ức lịch sử.

Nhưng có lẽ, điều quan trọng nhất không phải là viết được bao nhiêu lời xúc động. Điều quan  trọng là sau khi đọc và suy ngẫm, mỗi chúng ta có biết sống có trách nhiệm hơn hay không;  có biết trân trọng những người đã hy sinh vì đất nước hay không; có hiểu rằng hòa bình  không phải điều tự nhiên mà có hay không.

Tôi muốn gửi lòng biết ơn của mình đến những người lính Thành cổ Quảng Trị bằng một lời  hứa giản dị: sẽ cố gắng tìm hiểu lịch sử bằng sự trung thực, gìn giữ ký ức bằng lòng trân  trọng và sống có ích hơn trong những ngày tháng hòa bình.

Bởi những người lính năm xưa có thể đã nằm lại bên dòng Thạch Hãn, nhưng câu chuyện của  họ không kết thúc ở ngày cuối cùng của cuộc chiến. Câu chuyện ấy vẫn tiếp tục trong từng  thế hệ biết cúi đầu trước những hy sinh của quá khứ, biết nâng niu cuộc sống hiện tại và biết  hành động vì một tương lai hòa bình.

Và khi dòng Thạch Hãn tiếp tục chảy qua những mùa nắng mưa, tôi tin rằng ký ức về những  người lính Thành cổ sẽ còn được nhắc nhớ – không chỉ như một bản hùng ca của lịch sử, mà  còn như lời nhắc nhở sâu sắc về giá trị của con người, của lòng biết ơn và của hòa bình.

Bên dòng Thạch Hãn, lịch sử không chỉ kể về những người đã ngã xuống. Lịch sử còn nhắn  nhủ những người đang sống phải biết làm gì để sự hy sinh ấy luôn được ghi nhớ và cuộc sống  hòa bình hôm nay luôn được trân trọng.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (2013), Thành cổ Quảng Trị anh hùng năm 1972 – Những  điều không thể nào quên.

https://baotanglichsu.vn/vi/Articles/3096/15200/thanh-co-quang-tri-anh-hung-nam 1972-nhung-djieu-khong-the-nao-quen.html

2. Báo Quân đội nhân dân (2012), 81 ngày đêm rực lửa tại Thành cổ Quảng Trị năm  1972 – Bài 1: Khí phách kỳ diệu.

https://www.qdnd.vn/quoc-phong-an-ninh/xay-dung-quan-doi/81-ngay-dem-ruc-lua tai-thanh-co-quang-tri-nam-1972-bai-1-439793

3. Cục Di sản văn hóa, Di tích lịch sử Thành cổ Quảng Trị và những địa điểm lưu niệm  sự kiện 81 ngày đêm năm 1972.

https://dsvh.gov.vn/di-tich-lich-su-thanh-co-quang-tri-va-nhung-dia-diem-luu-niem su-kien-81-ngay-dem-nam-1972-2975

4. Thư viện tỉnh Quảng Trị (2022), Giới thiệu sách: Những anh linh bất tử bảo vệ Thành  cổ Quảng Trị – 1972, sách do Đại tá Trần Ngọc Long chủ biên, Ban Liên lạc Cựu  chiến binh Trung đoàn 48 – Thạch Hãn biên soạn, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân  xuất bản năm 2022.

https://thuvien.quangtri.gov.vn/cms/articleBook/gioi-thieu-sach%C2%A0nhung-anh linh-bat-tu-bao-ve-thanh-co-quang-tri---1972-1789526266487.html

5. Báo Quân đội nhân dân (2018), Thành cổ Quảng Trị – Khúc tráng ca bất tử. https://ct.qdnd.vn/ho-so-tu-lieu/thanh-co-quang-tri-khuc-trang-ca-bat-tu-522787