Bên kia một dòng sông nhớ

Có những địa danh được lưu lại trên bản đồ bằng đường biên, con đường và tên gọi. Nhưng cũng có những vùng đất được giữ lại bằng ký ức. Với Hoàng Cầm, vùng quê Kinh Bắc đã đi vào thơ bằng những cảnh vật, con người và nét văn hóa rất riêng. Khi chiến tranh tác động đến quê hương ấy, ký ức không còn chỉ là nỗi nhớ. Nó trở thành chất liệu để một trong những bài thơ nổi tiếng của ông ra đời: “Bên kia sông Đuống”.

Hoàng Cầm tên thật là Bùi Tằng Việt, sinh năm 1922, quê ở vùng Bắc Ninh. Bút danh Hoàng Cầm theo ông trong suốt sự nghiệp văn chương và trở thành cái tên quen thuộc của thơ ca Việt Nam hiện đại. Quê hương Kinh Bắc với đời sống văn hóa lâu đời có ảnh hưởng sâu sắc đến thế giới nghệ thuật của ông.

Những năm 1940, Hoàng Cầm đã tham gia hoạt động văn nghệ. Sau Cách mạng Tháng Tám và khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ, ông tiếp tục hoạt động trong môi trường văn hóa, văn nghệ kháng chiến. Đối với những văn nghệ sĩ trong hoàn cảnh ấy, sáng tác không hoàn toàn tách khỏi những gì đang xảy ra ngoài đời sống.

Năm 1948, khi quê hương bên kia sông Đuống chịu ảnh hưởng của chiến tranh, Hoàng Cầm viết “Bên kia sông Đuống”. Dòng sông trong tác phẩm vừa là một địa điểm thực, vừa trở thành ranh giới của nỗi nhớ. Ở phía bên kia là quê hương với những hình ảnh thân thuộc mà người viết không thể nhìn như trước nữa khi chiến tranh đã đi qua.

Điều khiến bài thơ có sức sống không chỉ nằm ở việc nói rằng quê hương bị chiến tranh tàn phá. Hoàng Cầm đưa vào tác phẩm cả một không gian văn hóa: cảnh vật, sinh hoạt, con người và những nét đặc trưng của vùng Kinh Bắc. Nhờ vậy, điều đứng trước nguy cơ mất mát không còn là một khái niệm chung chung mang tên “quê hương”, mà trở thành những thứ người đọc có thể hình dung và cảm nhận.

Đây là một điều rất đáng chú ý khi kể câu chuyện về một cộng đồng. Chúng ta thường mô tả địa bàn bằng những thông tin như số hộ dân, số trẻ em, tỷ lệ khó khăn hay số người tham gia chương trình. Những dữ liệu đó cần thiết, nhưng chúng chưa nói hết một nơi có ý nghĩa như thế nào đối với những người đang sống ở đó.

Một lớp học chẳng hạn có thể được mô tả bằng diện tích, số bàn ghế và số trẻ. Nhưng với trẻ, đó còn có thể là nơi em có một người bạn thân, góc em thích ngồi nhất, một trò chơi cả nhóm thường chơi hoặc nơi lần đầu tiên em trả lời đúng một câu hỏi trước mọi người. Những chi tiết như vậy giúp người thực hiện hiểu rằng mình không chỉ đang làm việc trong một không gian vật lý mà đang bước vào một môi trường đã có ký ức và mối quan hệ riêng.

Vì vậy, khi tìm hiểu cộng đồng, ngoài việc hỏi “ở đây có vấn đề gì?”, cũng nên hỏi “ở đây đang có điều gì đáng quý?”. Nếu chỉ tập trung vào khó khăn, một cộng đồng rất dễ bị mô tả bằng những gì họ thiếu. Nhưng cộng đồng còn có con người nhiệt tình, địa điểm quen thuộc, nhóm tự hỗ trợ, kinh nghiệm giải quyết vấn đề và những nét văn hóa có thể trở thành nguồn lực cho hoạt động.

Đây chính là cách tiếp cận dựa trên điểm mạnh và nguồn lực. Một khu phố thiếu kinh phí tổ chức hoạt động cho trẻ có thể vẫn có người biết dạy đàn, người có khả năng tổ chức trò chơi, một khoảng sân có thể sử dụng hoặc phụ huynh sẵn sàng hỗ trợ. Nếu chỉ lập danh sách nhu cầu mà không lập danh sách nguồn lực, người tổ chức mới nhìn thấy một nửa bức tranh.

Điều này cũng giúp hoạt động gần gũi hơn với người tham gia. Thay vì mang đến một trò chơi hoàn toàn xa lạ, có thể sử dụng những hình ảnh, câu chuyện hoặc địa điểm trẻ đã quen thuộc. Khi nội dung mới được kết nối với điều các em đã biết, khoảng cách giữa hoạt động và đời sống của trẻ trở nên nhỏ hơn.

Tuy nhiên, tìm hiểu văn hóa cộng đồng không có nghĩa chúng ta có thể tự suy đoán. Một người bên ngoài có thể thấy một phong tục thú vị nhưng người dân địa phương lại không xem đó là điều quan trọng nhất. Vì vậy, cách tốt nhất vẫn là hỏi chính những người đang sống ở đó: họ tự hào về điều gì, nơi nào có ý nghĩa với họ, điều gì họ muốn giữ lại và điều gì họ mong muốn thay đổi.

Hoàng Cầm tiếp tục sáng tác trong nhiều năm sau chiến tranh và qua đời năm 2010. Trong di sản của ông, hình ảnh quê hương Kinh Bắc vẫn là một dấu ấn đặc biệt. Những trang thơ ấy giúp một vùng đất không chỉ tồn tại bằng tên gọi địa lý mà còn được lưu lại qua ký ức và cảm xúc của con người.

“Bên kia một dòng sông nhớ” vì vậy nói về nhiều hơn một dòng sông. Câu chuyện Hoàng Cầm gợi rằng muốn hiểu một cộng đồng, chúng ta không thể chỉ nhìn vào những gì đang thiếu hoặc cần sửa chữa. Mỗi nơi đều có những điều người dân coi trọng, những ký ức chung và những nguồn lực đã tồn tại trước khi người hỗ trợ xuất hiện. Công tác xã hội không phải bước vào một khoảng trống để xây mọi thứ từ đầu; nhiều khi việc đầu tiên cần làm là nhìn đủ kỹ để nhận ra những gì cộng đồng đã có, rồi cùng họ biến chính những điều ấy thành sức mạnh cho sự thay đổi.