“Bên kia sông Đuống” – Tiếng khóc và niềm tin của Hoàng Cầm giữa khói lửa

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống thực dân Pháp, đặc biệt giai đoạn 1947–1954.
Phần 1: Bùi Tằng Việt – người con của Kinh Bắc

Hoàng Cầm tên thật là Bùi Tằng Việt, sinh ngày 22-2-1922 tại Phúc Tằng, Việt Yên, Bắc Giang; quê gốc của ông ở Song Hồ, Thuận Thành, Bắc Ninh. Chính vùng đất Kinh Bắc với những làng quê, dòng sông, tranh Đông Hồ, hội hè, quan họ và những truyền thống văn hóa lâu đời đã trở thành thế giới nghệ thuật đặc biệt trong thơ ông.

Năm 1944, trong hoàn cảnh chiến tranh ngày càng dữ dội, Hoàng Cầm đưa gia đình về quê gốc ở Thuận Thành. Tại đây, ông tham gia hoạt động Thanh niên Cứu quốc của Việt Minh. Theo tư liệu của Hội Nhà văn Việt Nam, ông từng là bí thư chi đoàn Thanh niên Cứu quốc xã Lạc Thổ từ tháng 4-1944 đến ngày 30-8-1945 và tham gia Tổng khởi nghĩa giành chính quyền ở Thuận Thành.

Cách mạng Tháng Tám thành công.

Hoàng Cầm trở về Hà Nội, thành lập Đoàn kịch Đông Phương.

Nhưng chẳng bao lâu sau, chiến tranh lại kéo đến.

Khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, ông theo đoàn kịch rời Hà Nội, biểu diễn lưu động ở nhiều địa phương rồi đoàn giải thể.

Tháng 8-1947, Hoàng Cầm gia nhập Vệ quốc quân ở Chiến khu 12.

Cuối năm ấy, ông thành lập đội Tuyên truyền văn nghệ, được Bảo tàng Văn học Việt Nam xác định là đội văn công quân đội đầu tiên.

Như vậy, Hoàng Cầm không phải một nhà thơ chỉ đứng bên ngoài để quan sát cuộc kháng chiến.

Ông đã bước vào cuộc chiến.

Ông hoạt động cách mạng.

Ông làm văn nghệ trong quân đội.

Và ông mang theo một thứ hành trang rất đặc biệt:

ký ức về Kinh Bắc.

Chú thích ảnh: Chân dung nhà thơ Hoàng Cầm (Bùi Tằng Việt) và tư liệu về ông trong cuộc đời hoạt động văn học – cách mạng. Nguồn tham khảo: Bảo tàng Văn học Việt Nam và Hội Nhà văn Việt Nam. Ảnh chỉ được dùng khi nguồn xác nhận nhân vật; không gán thời điểm cụ thể nếu tư liệu không ghi rõ.

Phần 2: Khi quê hương ở phía bên kia dòng sông

Kinh Bắc của Hoàng Cầm không phải một địa danh trừu tượng.

Đó là quê hương có thật.

Có những làng tranh Đông Hồ.

Có những mái đình.

Có những phiên chợ.

Có những cô gái quan họ.

Có những dòng sông.

Có những mùa hội.

Có những cánh đồng.

Và có một dòng sông rất đặc biệt:

sông Đuống.

Trong ký ức của Hoàng Cầm, con sông ấy không chỉ chia đôi không gian địa lý.

Nó chia đôi hai thế giới.

Một bên là nơi ông đang đứng.

Một bên là quê hương.

Và trong chiến tranh, “bên kia” không còn là một vùng đất bình thường.

Đó là nơi quân Pháp đang chiếm đóng, nơi người dân phải chịu cảnh chiến tranh.

Bởi vậy, cái tên Bên kia sông Đuống đã chứa trong nó một nỗi đau.

Quê hương ở ngay đó.

Nhưng người con của quê hương lại không thể về.

Ông chỉ có thể nhớ.

Có thể tưởng tượng.

Có thể gọi tên những địa danh.

Và có thể gửi tất cả nỗi nhớ ấy vào thơ.

Bảo tàng Văn học Việt Nam nhận định rằng Bên kia sông Đuống đánh dấu sự bừng thức mạnh mẽ của Hoàng Cầm về quê hương; khi biết quê hương bị giặc tàn phá, những ký ức Kinh Bắc trong ông dâng lên mãnh liệt.

Đó là lý do bài thơ có một sức sống rất khác.

Nó không bắt đầu từ lý luận.

Nó bắt đầu từ nỗi nhớ.

Chú thích ảnh: Tư liệu và hình ảnh về sông Đuống và không gian Kinh Bắc, nơi gắn bó sâu sắc với quê gốc của Hoàng Cầm. Nguồn: Báo Nhân Dân, tư liệu địa phương và các bộ sưu tập ảnh lịch sử. Ảnh phong cảnh không được dùng để giả làm ảnh chiến trường nếu không có xác nhận.

Phần 3: Đêm tháng 4-1948 – khi tin quê hương bị giặc tàn phá đến với người lính

Đây là phần quan trọng nhất trong câu chuyện về Bên kia sông Đuống.

Tháng 4-1948.

Hoàng Cầm đang ở chiến khu Việt Bắc.

Ông nghe tin quê hương Kinh Bắc bị quân Pháp xâm lược, tàn phá và giết chóc.

Tin ấy khiến ông bồn chồn, thao thức.

Bảo tàng Văn học Việt Nam ghi lại lời Hoàng Cầm kể về hoàn cảnh sáng tác: ông nghe báo cáo về quê hương bị giặc Pháp tàn phá, giết chóc; trong trạng thái bồn chồn, những ký ức về quê hương dâng lên dữ dội.

Hội Nhà văn Việt Nam xác định bài thơ được Hoàng Cầm viết vào tháng 4-1948 tại Việt Bắc.

Đó là một đêm.

Một người con xa quê.

Một vùng quê đang bị chiến tranh giày xéo.

Và một dòng sông nằm giữa người viết với quê nhà.

Hoàng Cầm kể rằng ông chưa định viết gì.

Nhưng rồi câu thơ đầu tiên xuất hiện trong tâm tưởng.

Và mạch thơ cứ thế tuôn ra.

Không phải một bài thơ được tính toán lạnh lùng.

Mà giống như một dòng ký ức bị dồn nén quá lâu, đến lúc không thể giữ lại nữa.

Quê hương ùa về.

Những hình ảnh của Kinh Bắc ùa về.

Những người dân ùa về.

Những ký ức tuổi thơ ùa về.

Và cùng lúc đó là tiếng súng, sự tàn phá, những mất mát của chiến tranh.

Đó chính là khoảnh khắc Bên kia sông Đuống ra đời.

Chú thích ảnh: Tư liệu về chiến khu Việt Bắc và hoạt động văn hóa – văn nghệ trong kháng chiến chống Pháp. Nguồn: các tư liệu lịch sử và cơ quan báo chí. Không có ảnh xác nhận trực tiếp khoảnh khắc Hoàng Cầm viết bài thơ trong đêm tháng 4-1948, vì vậy ảnh chỉ dùng để tái hiện không gian lịch sử.

Phần 4: “Em ơi buồn làm chi…” – Hoàng Cầm đưa người đọc trở về Kinh Bắc

Mở đầu bài thơ, Hoàng Cầm gọi một người.

“Em ơi…”

Nhưng từ tiếng gọi ấy, cả một quê hương hiện ra.

Một quê hương từng bình yên.

Một quê hương của những nét văn hóa dân gian.

Một quê hương có những bức tranh Đông Hồ.

Có gà.

Có lợn.

Có màu giấy điệp.

Có những phiên chợ.

Có những hội hè.

Có những cô gái Kinh Bắc.

Có những làn điệu quan họ.

Đó là Kinh Bắc trong ký ức.

Và chính vì ký ức ấy đẹp đến thế, hiện thực chiến tranh càng trở nên đau đớn.

Hoàng Cầm không cần nói:

“Quê tôi rất đẹp.”

Ông chỉ cần gọi tên những gì thân thuộc.

Người đọc tự nhìn thấy quê hương.

Đó là nghệ thuật rất đặc biệt của ông.

Ông không chỉ tả cảnh.

Ông gọi dậy cả một nền văn hóa.

Bảo tàng Văn học Việt Nam nhận định văn hóa Kinh Bắc trở thành một nguồn mạch đặc biệt trong thơ Hoàng Cầm, với những hình ảnh, địa danh và ký ức quê hương xuyên suốt sự nghiệp sáng tác của ông.

Và rồi dòng sông Đuống xuất hiện.

Một dòng sông vốn hiền hòa.

Nhưng giờ đây nằm giữa chiến tranh.

Nó trở thành chứng nhân cho những gì đang xảy ra với quê hương.

Chú thích ảnh: Hình ảnh tranh Đông Hồ và không gian văn hóa Kinh Bắc – những giá trị văn hóa được Hoàng Cầm đưa vào “Bên kia sông Đuống”. Nguồn: tư liệu văn hóa Bắc Ninh, Báo Nhân Dân và các bộ sưu tập bảo tàng. Đây là hiện vật/cảnh quan có thật, không phải hình ảnh dựng lại.

Phần 5: “Tranh Đông Hồ” – khi chiến tranh chạm vào linh hồn của một vùng đất

Một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất của Bên kia sông Đuống là tranh Đông Hồ.

Điều đó không phải ngẫu nhiên.

Tranh Đông Hồ không chỉ là một sản phẩm nghệ thuật.

Nó là một phần ký ức văn hóa của người Kinh Bắc.

Những màu sắc dân gian.

Những hình ảnh gà, lợn.

Những tờ giấy điệp.

Những bức tranh từng xuất hiện trong đời sống của người dân.

Khi Hoàng Cầm nhắc tới chúng, ông không chỉ đang kể về một nghề truyền thống.

Ông đang nói:

Đây là quê hương tôi.

Đây là những gì tôi đã từng nhìn thấy.

Đây là cuộc sống bình thường mà chiến tranh đang đe dọa.

Bởi vậy, sự đối lập trong bài thơ rất mạnh.

Một bên là màu dân tộc sáng bừng.

Một bên là khói lửa chiến tranh.

Một bên là những giá trị đã được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Một bên là những gì có thể bị phá hủy chỉ trong một trận càn.

Nhưng Hoàng Cầm không để chiến tranh xóa sạch quê hương.

Ông giữ quê hương lại bằng thơ.

Đó là một dạng chiến đấu khác.

Người lính ngoài mặt trận bảo vệ đất nước bằng súng.

Nhà thơ bảo vệ ký ức của đất nước bằng những câu chữ.

Và trong trường hợp Hoàng Cầm, ký ức ấy chính là Kinh Bắc.

Chú thích ảnh: Tranh Đông Hồ và kỹ thuật làm tranh dân gian Đông Hồ – một phần di sản văn hóa Kinh Bắc được Hoàng Cầm nhắc tới trong “Bên kia sông Đuống”. Nguồn: các bảo tàng và tư liệu văn hóa Việt Nam. Không sử dụng ảnh hiện vật không rõ nguồn để khẳng định là hiện vật đúng thời Hoàng Cầm.

Phần 6: Khi quê hương không còn là bức tranh đẹp

Nhưng Bên kia sông Đuống không phải một bài thơ chỉ để nhớ quê.

Nó là một bài thơ được viết trong chiến tranh.

Vì vậy, sau những hình ảnh đẹp đẽ của Kinh Bắc là những cảnh tượng đau đớn.

Nhà cửa bị phá.

Người dân phải chạy giặc.

Những người mẹ.

Những người vợ.

Những đứa trẻ.

Những con người vô tội bị cuốn vào chiến tranh.

Hoàng Cầm nhìn quê hương từ rất xa.

Chính khoảng cách ấy khiến nỗi đau càng lớn.

Ông không thể chạy về.

Không thể trực tiếp bảo vệ những người thân yêu.

Chỉ có thể nghe tin.

Tưởng tượng.

Và nhớ.

Báo Nhân Dân khi viết về Kinh Bắc cũng nhắc lại sức ám ảnh của Bên kia sông Đuống: dòng sông, quê hương và những hình ảnh văn hóa của vùng đất ấy đã trở thành một phần ký ức không thể phai mờ về thời kháng chiến.

Ở đây, tình yêu quê hương không còn là một cảm xúc nhẹ nhàng.

Nó có cả nỗi căm giận.

Căm giận kẻ đã phá hủy những gì mình yêu quý.

Nhưng điều đáng quý là Hoàng Cầm không để lòng căm giận nuốt mất vẻ đẹp của quê hương.

Ông vẫn nhớ những gì đẹp nhất.

Bởi chính những gì đẹp nhất ấy là lý do phải chiến đấu.

Chú thích ảnh: Tư liệu về làng quê và người dân Bắc Bộ trong kháng chiến chống Pháp, dùng để tái hiện hoàn cảnh lịch sử mà Hoàng Cầm phản ánh. Nguồn: các kho ảnh lịch sử và báo chí. Không gán địa điểm cụ thể là quê Hoàng Cầm nếu nguồn không xác nhận.

Phần 7: Hoàng Cầm – người làm văn nghệ giữa cuộc kháng chiến

Sau khi gia nhập Vệ quốc quân, Hoàng Cầm không rời bỏ nghệ thuật.

Ngược lại, ông đưa nghệ thuật vào trong cuộc kháng chiến.

Cuối năm 1947, ông thành lập đội Tuyên truyền văn nghệ, được Bảo tàng Văn học Việt Nam ghi nhận là đội văn công quân đội đầu tiên.

Đến năm 1952, ông được cử làm Trưởng đoàn Văn công Tổng cục Chính trị, hoạt động biểu diễn phục vụ quân dân vùng tự do và các chiến dịch.

Đây là một khía cạnh rất đáng kể trong câu chuyện Hoàng Cầm.

Ông không chỉ viết về cuộc chiến.

Ông còn phục vụ cuộc chiến bằng nghệ thuật.

Những người lính hành quân hàng chục cây số.

Những đơn vị đóng quân giữa rừng.

Những người dân sống trong vùng tự do.

Họ cần những bài hát.

Cần sân khấu.

Cần những câu thơ.

Cần một chút ánh sáng tinh thần giữa những ngày gian khổ.

Hoàng Cầm cùng những nghệ sĩ khác mang thứ ánh sáng ấy đến với họ.

Đó là lý do không nên chỉ nhớ Hoàng Cầm bằng Bên kia sông Đuống.

Đằng sau nhà thơ là một người hoạt động văn nghệ trong quân đội.

Một con người đã đem nghệ thuật của mình hòa vào cuộc kháng chiến.

Chú thích ảnh: Tư liệu về các đoàn văn công quân đội trong kháng chiến chống Pháp, dùng để minh họa hoạt động văn nghệ mà Hoàng Cầm tham gia tổ chức và chỉ đạo. Nguồn: tư liệu quân đội, bảo tàng và báo chí. Không gán người trong ảnh là thành viên đội của Hoàng Cầm nếu không có xác nhận.

Phần 8: “Bên kia sông Đuống” đi vào hành trang của người lính

Một bài thơ viết về quê hương.

Nhưng rồi nó vượt ra khỏi phạm vi của một người.

Bên kia sông Đuống được phổ biến rộng rãi trong kháng chiến.

Theo Hội Nhà văn Việt Nam, bài thơ từng xuất hiện trên báo Cứu Quốc vào khoảng năm 1947–1948 và được nhiều thế hệ bạn đọc chép tay, truyền đọc; thậm chí trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, bài thơ vẫn nằm trong hành trang của những người lính trên đường Trường Sơn.

Điều đó thật đáng suy nghĩ.

Những người lính đang đi xa quê.

Họ đọc một bài thơ về một vùng quê.

Nhưng lại tìm thấy trong đó quê hương của chính mình.

Bởi người lính Thanh Hóa có thể nhớ Thanh Hóa.

Người lính Nghệ An có thể nhớ Nghệ An.

Người lính Nam Định có thể nhớ Nam Định.

Nhưng khi Hoàng Cầm viết về một quê hương cụ thể bằng một tình cảm quá sâu sắc, nó lại trở thành tiếng nói chung.

Quê hương của một người trở thành quê hương của nhiều người.

Và đó có lẽ là một trong những lý do Bên kia sông Đuống vượt qua được thời gian.

Nó không chỉ nói về Kinh Bắc.

Nó nói về nỗi nhớ quê của người Việt Nam trong chiến tranh.

Chú thích ảnh: Tư liệu về chiến sĩ đọc báo, đọc sách và sinh hoạt văn hóa trong chiến tranh. Nguồn: các kho ảnh lịch sử. Ảnh nhằm minh họa việc văn học được truyền đọc trong quân đội, không khẳng định người trong ảnh đang đọc “Bên kia sông Đuống”.

Phần 9: Một dòng sông trở thành ký ức của cả một thế hệ

Có lẽ không nhiều địa danh trong thơ Việt Nam có sức sống đặc biệt như sông Đuống trong thơ Hoàng Cầm.

Bởi ông đã biến con sông thành một nhân vật.

Nó trôi.

Nó chứng kiến.

Nó chia cách.

Nó mang theo ký ức.

Và nó chờ ngày đoàn tụ.

Báo Nhân Dân từng viết rằng hình ảnh sông Đuống “nghiêng nghiêng” trong thơ Hoàng Cầm đã trở thành một ký ức rất sâu trong tâm thức nhiều thế hệ.

Nhưng điều đáng nhớ nhất là:

Sông Đuống trong bài thơ không chỉ là con sông của năm 1948.

Nó là dòng sông của một quê hương đang chờ được trở về.

Và đến cuối bài, Hoàng Cầm không để người đọc chìm mãi trong đau thương.

Ông mở ra một tương lai.

Một ngày người con trở lại.

Một ngày người con gái mặc áo đẹp.

Một ngày hội làng trở lại.

Một ngày ánh nắng xuân phủ lên quê hương.

Nói cách khác:

chiến tranh có thể phá hủy hiện tại, nhưng không thể phá hủy ước mơ về tương lai.

Đó chính là sức mạnh tinh thần của người kháng chiến.

Chú thích ảnh: Cảnh sông Đuống và không gian văn hóa Kinh Bắc ngày nay, dùng ở phần này để đối chiếu với giấc mơ quê hương hồi sinh trong bài thơ. Nguồn: tư liệu địa phương và Báo Nhân Dân. Đây là cảnh hiện tại, không phải ảnh năm 1948.

Phần 10: Sau chiến thắng, Hoàng Cầm trở về với Hà Nội

Năm 1954, cuộc kháng chiến chống Pháp kết thúc bằng chiến thắng Điện Biên Phủ.

Tháng 10 năm ấy, đoàn văn công trở về Hà Nội.

Hoàng Cầm trở lại Thủ đô cùng những người làm văn nghệ sau những năm kháng chiến.

Nhưng có lẽ với ông, trở về Hà Nội không có nghĩa là quên Kinh Bắc.

Ngược lại.

Kinh Bắc càng trở thành một phần sâu sắc hơn trong thơ ông.

Từ Bên kia sông Đuống, mạch thơ về quê hương tiếp tục chảy qua nhiều tác phẩm khác.

Tiếng hát quan họ.

Mưa Thuận Thành.

Về Kinh Bắc.

Và nhiều sáng tác khác.

Bảo tàng Văn học Việt Nam nhận định rằng Bên kia sông Đuống đã giúp Hoàng Cầm nhận ra Kinh Bắc chính là một nguồn cảm hứng đặc biệt, gần như “thiên mệnh” thơ ca của đời ông.

Đó là điều rất đẹp.

Một nhà thơ có thể đi qua nhiều miền đất.

Nhưng cuối cùng vẫn có một nơi luôn gọi mình trở về.

Với Hoàng Cầm, đó là Kinh Bắc.

Một miền quê không chỉ có địa lý.

Mà có ký ức.

Có văn hóa.

Có tiếng hát.

Có người mẹ.

Có những người con gái.

Có những dòng sông.

Và có cả những vết thương chiến tranh.

Chú thích ảnh: Hoàng Cầm bên bờ sông Đuống, ảnh chụp năm 2000. Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam và Hội Nhà văn Việt Nam; tư liệu của Hội Nhà văn Việt Nam ghi rõ bức ảnh Hoàng Cầm bên sông Đuống được chụp năm 2000.

Lời kết: Có những quê hương được giữ lại bằng một bài thơ

Hoàng Cầm mất ngày 6-5-2010, tại Hà Nội.

Nhưng trước khi rời khỏi cuộc đời, ông đã để lại một quê hương trong thơ.

Một quê hương có tên Kinh Bắc.

Và giữa quê hương ấy là một dòng sông:

sông Đuống.

Tháng 4-1948, khi chiến tranh đang diễn ra, Hoàng Cầm nghe tin quê hương bị giặc tàn phá.

Ông không thể lập tức trở về.

Không thể đứng bên những người dân đang chịu đau khổ.

Ông chỉ có thể nhớ.

Và viết.

Từ một đêm thao thức giữa chiến khu Việt Bắc, Bên kia sông Đuống ra đời.

Có những bài thơ được viết để ca ngợi một chiến thắng.

Có những bài thơ được viết để động viên người lính.

Nhưng Bên kia sông Đuống trước hết được viết từ nỗi đau của một người con xa quê.

Và chính vì nó thật như thế, nó đã chạm tới trái tim của rất nhiều người.

Hoàng Cầm gọi tên những điều rất bình dị:

Một dòng sông.

Một làng quê.

Một bức tranh Đông Hồ.

Một hội làng.

Một cô gái.

Một người mẹ.

Một cánh đồng.

Những thứ tưởng như nhỏ bé ấy lại chính là lý do con người phải bảo vệ đất nước.

Bởi đất nước không chỉ là những khái niệm lớn lao.

Đất nước còn là ngôi nhà mình sinh ra.

Là dòng sông mình từng tắm.

Là cánh đồng cha mẹ từng cày.

Là phiên chợ quê.

Là tiếng hát.

Là màu giấy điệp.

Là một người mẹ đứng bên cửa chờ con.

Và khi chiến tranh chạm vào những điều ấy, người ta mới hiểu mình đang chiến đấu để bảo vệ điều gì.

Hoàng Cầm đã giữ lại tất cả những điều ấy bằng thơ.

Để hôm nay, khi chúng ta đi qua Kinh Bắc, nhìn những bức tranh Đông Hồ, nghe một làn điệu quan họ hay đứng bên sông Đuống, chúng ta có thể nhớ rằng vùng đất này từng trải qua những năm tháng không bình yên.

Đã từng có những người phải chạy giặc.

Đã từng có những người lính không thể trở về.

Đã từng có những gia đình mất mát.

Đã từng có một nhà thơ ngồi giữa chiến khu và đau đáu nhìn về quê hương ở “bên kia” dòng sông.

Nhưng bài thơ không kết thúc bằng tuyệt vọng.

Nó hướng về ngày trở lại.

Ngày quê hương hồi sinh.

Ngày người con gái lại mặc áo đẹp đi hội.

Ngày tiếng cười trở lại.

Ngày mùa xuân phủ lên quê hương.

Và đó cũng là điều chúng ta cần nhớ nhất.

Những người đi qua chiến tranh không chỉ chiến đấu để thắng một trận đánh.

Họ chiến đấu để một ngày cuộc sống bình thường được trở lại.

Để trẻ em được lớn lên trong hòa bình.

Để những người mẹ không phải tiễn con ra trận.

Để những cánh đồng lại có mùa vàng.

Để những dòng sông chỉ còn mang phù sa, không mang theo tiếng súng.

Hoàng Cầm đã sống qua chiến tranh.

Nhưng ông cũng mang theo những người đã không thể sống đến ngày hòa bình trong thơ mình.

Vì thế, Bên kia sông Đuống không chỉ là một bài thơ.

Nó là một lời tưởng niệm đối với quê hương và những con người đã chịu đựng chiến tranh.

Và với chúng ta hôm nay, bài thơ còn là một lời nhắc:

Hãy biết ơn những người đã giữ lấy đất nước để chúng ta được sống trong những ngày bình yên.

Bởi một dòng sông có thể chảy mãi.

Một vùng quê có thể đổi thay.

Một thế hệ có thể đi qua.

Nhưng ký ức về những người đã hy sinh cho quê hương thì không nên bị cuốn trôi.

Hoàng Cầm đã giữ ký ức ấy lại.

Bằng thơ.

Chú thích ảnh: Chân dung Hoàng Cầm và hình ảnh sông Đuống – Kinh Bắc, kết nối người viết với quê hương mà ông dành phần lớn đời thơ để nhớ và gìn giữ. Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam, Hội Nhà văn Việt Nam và tư liệu địa phương. Ảnh phong cảnh hiện nay được dùng để khép lại câu chuyện, không phải ảnh chiến trường.