Bến phà Quán Hàu – "Tọa độ chết" trên dòng Nhật Lệ
"Túi bom" bên dòng sông Mẹ
Dòng sông Nhật Lệ hiền hòa chảy qua địa phận huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình, chia đôi hai bờ: bên này là thị trấn Quán Hàu, xã Lương Ninh, xã Võ Ninh; bên kia là xã Hàm Ninh, Duy Ninh (Nay thuộc xã Quảng Ninh, tỉnh Quảng Trị). Nhưng vào những năm 1965 – 1972, dòng sông thơ mộng ấy đã dậy sóng, oằn mình gánh chịu hàng ngàn tấn bom đạn của đế quốc Mỹ.
Trong ký ức của ông Nguyễn Thế Tường – người lính già với mái tóc đã bạc trắng như màu mây Quảng Bình, Bến phà Quán Hàu ngày ấy không gọi là bến phà, mà được gọi là "Cửa tử". Bởi lẽ, Quán Hàu nằm trên Quốc lộ 1A độc đạo, là yết hầu giao thông quan trọng bậc nhất để vận chuyển vũ khí, lương thực từ hậu phương miền Bắc vào chiến trường miền Nam. Mỹ biết điều đó. Chúng biến nơi đây thành "tọa độ lửa", thành nơi thử nghiệm các loại vũ khí hủy diệt mới nhất.
Ông Tường nhớ lại, giọng trầm ngâm xen lẫn xúc động: "Ngày ấy, không có ngày nào là Quán Hàu không rung chuyển. Máy bay Mỹ đánh ngày, đánh đêm, đánh tọa độ, đánh rải thảm. Có những ngày cao điểm, chúng trút xuống khu vực bến phà hàng trăm quả bom phá, bom bi, bom từ trường. Đất đá ở Quán Hàu bị cày xới đến mức không còn một ngọn cỏ nào mọc nổi, chỉ toàn màu đỏ quạch của đất bazan trộn lẫn với mảnh gang xám xịt."
Những cọc tiêu sống giữa màn đêm
Câu chuyện mà ông Tường ám ảnh nhất, và cũng tự hào nhất, diễn ra vào mùa hè đỏ lửa năm 1967. Khi ấy, chiến trường miền Nam đang kêu gọi chi viện gấp rút. Nhiệm vụ của lực lượng TNXP, công binh và dân quân tự vệ các xã Võ Ninh, Lương Ninh, Quán Hàu là bằng mọi giá phải giữ cho mạch máu giao thông thông suốt: "Xe chưa qua, nhà không tiếc - Đường chưa thông, không tiếc máu xương".
Đêm hôm ấy, trời tối đen như mực. Một đoàn xe vận tải quân sự hạng nặng chở tên lửa và đạn dược cần vượt sông Nhật Lệ gấp để vào Vĩnh Linh. Bến phà chính đã bị bom Mỹ đánh sập cầu phao từ chiều. Phương án duy nhất là dùng phà lai dắt để đưa từng chiếc xe qua sông dưới sự rình rập của máy bay trinh sát C-130 và các tiêm kích hạm đội 7 ngoài khơi.
Đại đội 16 TNXP và các đơn vị dân quân xã Võ Ninh, Hàm Ninh nhận lệnh ứng chiến. Cái khó nhất lúc này không chỉ là bom đạn, mà là làm sao dẫn đường cho xe xuống bến và lên phà trong đêm tối mà không được bật đèn pha. Chỉ cần một tia sáng lộ ra, cả đoàn xe và bến phà sẽ trở thành mồi ngon cho "Thần sấm", "Con ma".
Ông Tường kể: "Lúc đó, sáng kiến 'Cọc tiêu sống' đã ra đời từ lòng quả cảm. Những cô gái, chàng trai tuổi mười tám, đôi mươi của Đại đội 16 và dân quân Võ Ninh đã xung phong làm nhiệm vụ cảm tử. Họ mặc áo trắng (hoặc quấn dù trắng), đứng dọc theo mép đường xuống bến, đứng ngay bên cạnh những hố bom chưa kịp lấp, dùng chính thân mình làm cột mốc."
Giữa tiếng gầm rú của động cơ máy bay trên đầu, những "cọc tiêu sống" ấy đứng bất động. Họ lấy thân mình làm thước ngắm cho lái xe. Chiếc xe này nối đuôi chiếc xe kia, lầm lũi bò xuống phà theo những bóng áo trắng mờ ảo. Có những lúc, bom nổ ngay gần đó, đất đá văng rào rào, sức ép ép chặt lồng ngực, nhưng hàng cọc tiêu người ấy vẫn không hề xê dịch. Họ hiểu rằng, nếu họ ngã xuống hoặc bỏ chạy, đoàn xe sẽ lao xuống sông hoặc sa vào hố bom, nhiệm vụ chi viện sẽ thất bại.
Máu trộn phù sa
Khoảnh khắc bi tráng nhất là khi chiếc phà chở xe tên lửa vừa ra đến giữa dòng Nhật Lệ. Bất ngờ, máy bay Mỹ thả pháo sáng rực trời, phát hiện mục tiêu. Những loạt đạn 20 ly từ trên trời xối xả trút xuống mặt sông. Pháo cao xạ từ trận địa Lương Ninh, Hàm Ninh lập tức đáp trả quyết liệt, tạo thành một lưới lửa đan chéo trên bầu trời đêm.
Trên phà, các thủy thủ và lực lượng bảo vệ vẫn bình tĩnh lái phà luồn lách tránh đạn. Nhưng sức ép của một quả bom rơi gần đã hất tung một số chiến sĩ TNXP và dân quân xuống dòng nước xiết. Máu của họ đã hòa vào dòng Nhật Lệ ngay trong đêm ấy.
Ông Tường rưng rưng nước mắt khi nhắc đến sự hy sinh của đồng đội: "Có những o, những chú (cách gọi thân mật miền Trung) mới hôm qua còn cùng nhau chia củ sắn lùi, hát vang bài ca 'Tiếng chày trên sóc Bom Bo', vậy mà hôm nay đã nằm lại mãi mãi dưới đáy sông. Có người thi thể không còn nguyên vẹn. Nhưng sự hy sinh ấy đã đổi lấy sự an toàn cho đoàn xe. Đến rạng sáng, chiếc xe cuối cùng đã cập bến bờ Nam an toàn, tiếp tục lăn bánh vào tiền tuyến."
Không chỉ có TNXP, người dân các xã Lương Ninh, Võ Ninh cũng dốc lòng vì bến phà. Nhà của Mệ (Mẹ) Nghí, nhà của bao người dân Quán Hàu đã được dỡ ra để lấy ván, lấy cột lót đường cho xe qua những bãi lầy do bom cày xới. Câu nói "Xe chưa qua, nhà không tiếc" ở vùng đất này không phải là khẩu hiệu suông, mà là hành động thực tế, là tài sản, là xương máu.
Khúc vĩ thanh bên cầu Quán Hàu
Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Bến phà Quán Hàu năm xưa với những hố bom chi chít, những xác phà cháy đen nay đã không còn. Thay vào đó là cây cầu Quán Hàu bê tông vững chãi, sừng sững vắt ngang dòng Nhật Lệ xanh trong.
Ông Nguyễn Thế Tường nay đã già, đôi chân từng băng qua ngàn dặm đường hành quân giờ đã chậm chạp. Nhưng thỉnh thoảng, vào những ngày lễ trọng đại hay ngày Thương binh Liệt sĩ 27/7, ông lại ra đứng bên bờ sông, nhìn về phía chân cầu. Ông bảo, ông nhìn thấy bóng dáng của những đồng đội năm xưa – những chàng trai, cô gái TNXP, những dân quân du kích Võ Ninh, Hàm Ninh – đang cười nói râm ran bên bến nước.
Quảng Ninh hôm nay đang thay da đổi thịt từng ngày. Những xã anh hùng như Võ Ninh, Lương Ninh, Hàm Ninh đã đạt chuẩn nông thôn mới, đời sống ấm no. Nhưng trong lòng đất, dưới lòng sông Nhật Lệ, và trong tâm khảm của những nhân chứng như ông Tường, ký ức về "thời hoa lửa" ấy vẫn còn nóng hổi. Nó là minh chứng cho một thời kỳ mà cả dân tộc đã sống và chiến đấu với tinh thần "Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh". Câu chuyện về Bến phà Quán Hàu sẽ mãi là bản hùng ca bất tử, nhắc nhở thế hệ mai sau về giá trị của hòa bình được đánh đổi bằng máu xương của cha ông.
