Bệnh viện Bạch Mai trong trận bom tháng 12 năm 1972

Trong những ngày cuối tháng 12 năm 1972, Hà Nội sống giữa những đợt báo động và tiếng máy bay tập kích. Từ ngày 18 đến ngày 29/12, Không quân Hoa Kỳ tiến hành chiến dịch Linebacker II, sử dụng máy bay ném bom B-52 cùng nhiều loại máy bay chiến thuật đánh phá Hà Nội, Hải Phòng và các mục tiêu ở miền Bắc Việt Nam. Trong thành phố, người dân tìm nơi trú ẩn, các lực lượng cứu hộ sẵn sàng ứng phó, còn những bệnh viện phải duy trì nhiệm vụ cấp cứu giữa hoàn cảnh vô cùng nguy hiểm. Bệnh viện Bạch Mai khi ấy là một cơ sở y tế lớn của miền Bắc, tiếp nhận điều trị bệnh nhân và tham gia chăm sóc sức khỏe cho người dân ở Hà Nội cùng các địa phương lân cận.

Trận bom khiến Bạch Mai chịu tổn thất nặng nề diễn ra vào đêm 21, rạng sáng 22/12/1972. Theo hồi ức của Giáo sư Đỗ Doãn Đại, người giữ cương vị giám đốc bệnh viện trong giai đoạn đó, khu vực bệnh viện bị đánh phá dữ dội; hơn 100 quả bom được ghi nhận đã trút xuống, khiến nhiều khu nhà và phòng điều trị đổ sập. Các khoa, phòng bị hư hại nghiêm trọng, trong đó có những khu vực phục vụ điều trị và chăm sóc người bệnh. Khung cảnh sau trận bom là những đống gạch đá, cây cối đổ ngổn ngang, các lối đi bị vùi lấp và tiếng kêu cứu từ những nơi bị sập.

Trước những đợt đánh phá, bệnh viện đã tổ chức sơ tán phần lớn bệnh nhân và nhân viên, nhưng vẫn còn người phải điều trị và cán bộ y tế làm nhiệm vụ tại chỗ. Các nguồn tư liệu của Bệnh viện Bạch Mai cho biết, khi trận bom xảy ra, có hơn 300 bệnh nhân đang nằm điều trị dưới hầm. Những nơi vốn được xem là chỗ trú ẩn an toàn cũng không tránh khỏi sức phá hủy của bom đạn. Một số hầm bị sập hoặc bị đất đá vùi lấp, khiến bệnh nhân và nhân viên y tế mắc kẹt. Trong hoàn cảnh ấy, những người sống sót phải tìm cách tiếp cận các khu vực đổ nát, cứu người bị thương và tìm đồng nghiệp còn mất tích.

Tổn thất được ghi nhận là 28 cán bộ y tế của Bệnh viện Bạch Mai hy sinh trong trận đánh. Họ gồm những người làm công tác khám chữa bệnh và phục vụ hoạt động của bệnh viện. Sự hy sinh ấy cho thấy ngay cả những người không trực tiếp cầm súng, đang làm nhiệm vụ cứu chữa người bệnh, cũng có thể trở thành nạn nhân của chiến tranh. Đối với những đồng nghiệp còn sống, mất mát không chỉ nằm ở những công trình bị phá hủy mà còn ở những người từng cùng làm việc, cùng chăm sóc bệnh nhân và cùng gánh vác công việc mỗi ngày. Tên tuổi và ký ức về những cán bộ y tế đã hy sinh được bệnh viện gìn giữ qua các hoạt động tưởng niệm và tri ân.

Sau khi tiếng bom tạm lắng, nhiệm vụ cứu người vẫn tiếp tục. Giáo sư Đỗ Doãn Đại từng kể lại việc ông trở về bệnh viện, chứng kiến các khu nhà đổ nát rồi cùng đồng nghiệp tìm cách tổ chức lại hoạt động. Những việc thiết yếu như dọn dẹp, khôi phục nguồn điện, chuẩn bị thức ăn và sắp xếp nhân lực đều phải được tiến hành trong điều kiện thiếu thốn. Đối với một bệnh viện, việc khôi phục hoạt động không đơn thuần là dựng lại tường nhà hay dọn sạch gạch đá; đó còn là khôi phục khả năng tiếp nhận và cứu chữa những người đang cần giúp đỡ.

Chỉ khoảng năm ngày sau trận bom, cán bộ, nhân viên Bệnh viện Bạch Mai đã tiếp tục công tác cấp cứu, đặc biệt là chăm sóc những người bị thương trong đợt ném bom Khâm Thiên và các khu vực khác của Hà Nội. Chi tiết ấy cho thấy tinh thần trách nhiệm của đội ngũ y tế giữa thời chiến: ngay cả khi nơi làm việc của mình vừa bị tàn phá, họ vẫn hướng sự quan tâm đến những người bị thương ở nơi khác. Bệnh viện từng bước khắc phục hậu quả, ổn định tổ chức và tiếp tục nhiệm vụ chuyên môn. Quá trình xây dựng lại sau chiến tranh cũng trở thành một phần trong lịch sử phát triển của cơ sở y tế này.

Cần đặt thảm kịch Bạch Mai trong bối cảnh rộng hơn của chiến dịch Linebacker II. Trong những ngày cuối năm 1972, nhiều khu dân cư, công trình và cơ sở hạ tầng tại Hà Nội, Hải Phòng bị đánh phá; thường dân chịu những tổn thất nghiêm trọng. Bệnh viện Bạch Mai là một trường hợp đặc biệt đau xót bởi đây là nơi chữa bệnh, nơi người bị thương tìm đến để được cứu sống. Việc ghi chép lịch sử cần dựa trên hồ sơ, tư liệu và lời kể được kiểm chứng, đồng thời phân biệt rõ các mốc thời gian và số liệu. Những chi tiết như số quả bom, số người có mặt trong hầm và số người hy sinh nên được dẫn theo nguồn cụ thể, tránh biến ký ức đau thương thành những con số không rõ xuất xứ.

Ngày nay, những tư liệu và hoạt động tưởng niệm tại Bệnh viện Bạch Mai giúp các thế hệ sau nhớ đến những người đã hy sinh trong đêm tháng Chạp năm ấy. Từ câu chuyện này, lịch sử hiện lên không chỉ qua chiến tuyến hay những trận đánh trên bầu trời, mà còn qua phòng bệnh, hầm trú ẩn và những người lặng lẽ làm công việc cứu chữa giữa bom đạn. Họ đã để lại một phần cuộc đời mình trong nhiệm vụ chăm sóc con người. Nhắc lại trận bom Bạch Mai không chỉ là nhắc về sự tàn phá của chiến tranh, mà còn là dịp tri ân những cán bộ y tế đã hy sinh, những người sống sót tiếp tục cứu chữa bệnh nhân và tất cả những ai đã góp sức để bệnh viện hồi sinh. Ký ức ấy nhắc chúng ta trân trọng hòa bình, bảo vệ sự sống và gìn giữ những giá trị nhân đạo trong mọi hoàn cảnh.