Bí danh Chín Vinh và những ngày đầu gây dựng lực lượng vũ trang miền Nam

Đầu năm 1965, giữa lúc cuộc kháng chiến chống Mỹ ở miền Nam đang chuyển sang giai đoạn quyết liệt, Trần Độ đã vào Nam Việt Nam với bí danh Chín Vinh, cùng với các tướng lĩnh khác như Nguyễn Chí Thanh, Lê Trọng Tấn, Nguyễn Hòa và Hoàng Cầm, để gây dựng lực lượng vũ trang chống chính quyền Việt Nam Cộng hòa. Tại chiến trường miền Nam, ông giữ chức Phó Chính ủy và Phó Bí thư Quân ủy Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam, một trọng trách quan trọng trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo về chính trị, tư tưởng đối với lực lượng vũ trang cách mạng.

Tháng 3 năm 1974, ông được phong hàm Trung tướng cùng đợt với nhiều vị tướng khác đã có nhiều cống hiến cho cuộc kháng chiến, bao gồm Lê Đức Anh, Lê Trọng Tấn, Đàm Quang Trung và Đồng Sĩ Nguyên, một minh chứng cho vị trí và đóng góp của ông trong hàng ngũ lãnh đạo cấp cao của quân đội vào giai đoạn cuối cùng của cuộc kháng chiến chống Mỹ, khi cả nước đang dồn sức cho những chiến dịch quyết định cuối cùng của cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc.

Sau khi đất nước thống nhất, ông chuyển sang ngạch dân sự, giữ chức vụ Thứ trưởng Bộ Văn hóa kiêm Phó Ban Tuyên huấn Trung ương, phụ trách văn hóa văn nghệ, một sự chuyển hướng phù hợp với khả năng và sở trường về văn học, báo chí mà ông đã thể hiện từ những năm làm công tác chính trị trong quân đội. Cuộc đời hoạt động của ông trải dài từ những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, qua giai đoạn xây dựng lực lượng vũ trang miền Nam trong kháng chiến chống Mỹ, cho đến vai trò trong lĩnh vực văn hóa, tư tưởng sau khi đất nước hòa bình.