Bí mật đằng sau danh hiệu "Nam Phương" – Vì sao Hoàng hậu cuối cùng của triều Nguyễn mang tên ấy?

Ngày 20 tháng 3 năm 1934, tại Hoàng thành Huế, lễ thành hôn của vua Bảo Đại và Nguyễn Hữu Thị Lan được tổ chức trọng thể. Ngay trong ngày cưới, nhà vua sắc phong bà làm Hoàng hậu – một việc rất hiếm trong lịch sử triều Nguyễn.

Cùng với ngôi vị ấy, bà được ban tước hiệu Nam Phương Hoàng hậu.

Ngay từ khi xuất hiện, danh hiệu này đã thu hút sự chú ý của giới học giả và công chúng. Trải qua nhiều thập niên, ý nghĩa của hai chữ "Nam Phương" được giải thích theo nhiều cách khác nhau, nhưng đều gặp nhau ở một điểm: đó là một danh hiệu mang ý nghĩa tốt đẹp.

Theo cách lý giải phổ biến nhất, "Nam" có nghĩa là phương Nam, gợi nhắc quê hương Nam Bộ – nơi Nguyễn Hữu Thị Lan sinh ra và lớn lên. Bà là người Gò Công, vùng đất nổi tiếng với truyền thống văn hóa và nhiều nhân vật lịch sử.

Còn chữ "Phương" (芳) trong Hán văn thường mang nghĩa là hương thơm, đức hạnh, tiếng thơm hay phẩm chất cao đẹp.

Ghép lại, "Nam Phương" có thể hiểu là:

"Hương thơm của phương Nam".

Đó là cách giải thích được nhiều sách báo và nhà nghiên cứu sử dụng khi nói về danh hiệu của bà.

Tuy nhiên, cũng có học giả cho rằng chữ "Phương" còn hàm ý về vẻ đẹp, sự thanh cao và đức hạnh của người phụ nữ. Vì vậy, danh hiệu "Nam Phương" không chỉ nhấn mạnh quê hương của Hoàng hậu mà còn là lời ca ngợi phẩm chất của bà.

Điều thú vị là trước Nam Phương Hoàng hậu, các Hoàng hậu triều Nguyễn thường được gọi bằng thụy hiệu hoặc tôn hiệu sau khi qua đời, ít khi một danh hiệu mang màu sắc biểu tượng như vậy được sử dụng ngay từ lúc còn sống.

Việc vua Bảo Đại phong Hoàng hậu ngay trong ngày cưới và ban tước hiệu Nam Phương vì thế được xem là một điểm đặc biệt trong lịch sử triều Nguyễn.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng quyết định ấy phản ánh phần nào tư duy cởi mở của vị hoàng đế trẻ, người từng được học tập tại Pháp và chịu ảnh hưởng của văn hóa phương Tây. Ông không chỉ muốn tôn vinh người bạn đời mà còn mong xây dựng hình ảnh một Hoàng hậu hiện đại, có học vấn và có vai trò rõ nét trong đời sống Hoàng gia.

Dù cách lý giải có đôi chút khác nhau, điều gần như thống nhất trong các nghiên cứu là: danh hiệu "Nam Phương" chứa đựng sự trân trọng dành cho người phụ nữ đến từ miền Nam, đồng thời tôn vinh vẻ đẹp và đức hạnh của bà.

Gần một thế kỷ đã trôi qua, khi nhắc đến Nam Phương Hoàng hậu, hầu như không ai còn gọi bà bằng tên khai sinh Nguyễn Hữu Thị Lan. Hai chữ "Nam Phương" đã vượt lên trên ý nghĩa của một tước hiệu để trở thành một phần của lịch sử Việt Nam.

Có lẽ, đó cũng là điều đặc biệt nhất.

Bởi rất nhiều danh hiệu sẽ bị thời gian lãng quên.

Nhưng có những cái tên lại sống mãi cùng ký ức của nhiều thế hệ.

"Nam Phương" là một cái tên như thế.

Không chỉ gợi nhớ đến một vị Hoàng hậu cuối cùng của triều Nguyễn, mà còn gợi lên hình ảnh một người phụ nữ tài sắc, nhân hậu và thanh lịch. Hai chữ ấy, theo cách hiểu phổ biến, có nghĩa là "hương thơm của phương Nam" – và cũng giống như hương thơm, dấu ấn của bà vẫn còn lan tỏa trong lòng nhiều người yêu lịch sử cho đến ngày nay.