Bí thư Phân khu 2 Phan Văn Hân và lời dặn “giữ vững khí tiết” vọng qua bốn năm ngục tù

Ở phường Bàn Cờ giữa lòng Thành phố Hồ Chí Minh có một ngôi trường tiểu học mang tên Phan Văn Hân. Nhiều thế hệ học trò đã lớn lên dưới cái tên ấy, nhưng ít ai biết người mang tên ấy không có nấm mồ. Ông là Ủy viên Thường vụ Khu ủy Sài Gòn – Gia Định, Bí thư Phân khu 2, người đã bị bắt trong những ngày khốc liệt nhất của Mậu Thân 1968 và bị thủ tiêu bí mật sau bốn năm ngục tù, để lại cho đồng đội một lời dặn: hãy giữ vững khí tiết người cách mạng.

Phan Văn Hân, còn có tên Phan Thành Long, bí danh Tư Long, Hai Sang, sinh tháng 4 năm 1925 tại ấp Mỹ An, xã Nhơn Mỹ, huyện Chợ Mới, tỉnh An Giang. Cha ông, Phan Văn Bạch, là một trong những đảng viên cộng sản đầu tiên của xã Nhơn Mỹ. Năm 1939, người cha bị thực dân Pháp bắt, kết án lưu đày và hy sinh tại nhà lao Côn Đảo ngày 12 tháng 8 năm 1945, chỉ ít ngày trước khi Cách mạng tháng Tám thành công.

Cậu học trò lớp nhất trường tỉnh Long Xuyên bị đuổi học chỉ vì cha là cộng sản. Cánh cửa trường lớp đóng lại thì cậu bước vào con đường của cha. Năm 1940, mới 15 tuổi, Phan Văn Hân gia nhập Đoàn Thanh niên Phản đế, làm giao liên cho Liên Tỉnh ủy Long Xuyên trong thời kỳ chuẩn bị khởi nghĩa Nam Kỳ. Cuối năm 1941, ông được kết nạp vào Đảng.

Người cán bộ trẻ có một cách hoạt động rất riêng. Từ năm 1942, ông bỏ nghề mộc để học nghề dệt, rồi lấy danh nghĩa thầy dạy dệt đi khắp các xóm làng Chợ Mới, vừa truyền nghề vừa gây dựng cơ sở cách mạng. Đến tháng 8 năm 1945, với tư cách Huyện ủy viên Chợ Mới, ông cùng nhân dân giành chính quyền ở Long Xuyên.

Suốt chín năm kháng chiến chống Pháp, ông lần lượt gánh những trọng trách ngày càng lớn. Năm 1946, ông là Bí thư Huyện ủy Chợ Mới. Năm 1947, ông cùng Tỉnh ủy lo di tản dân sang tả ngạn sông Tiền trước khi các cơ quan dời vào căn cứ Đồng Tháp Mười. Tháng 11 năm 1952, ở tuổi 27, ông làm Bí thư Tỉnh ủy Long Châu Sa, kiêm Tỉnh đội trưởng và Trưởng Ty Công an tỉnh.

Sau Hiệp định Genève, ông ở lại miền Nam, làm Khu ủy viên Khu 8 rồi được Xứ ủy điều về Khu ủy Sài Gòn – Gia Định năm 1960. Tháng 10 năm 1967, ông nhận một nhiệm vụ hết sức đặc biệt: cải trang công khai vào nội thành để xây dựng các cơ sở nội đô, chuẩn bị cho trận đánh lớn sắp tới. Khi Khu Sài Gòn – Gia Định được tổ chức lại thành các phân khu, ông được giao làm Bí thư Phân khu 2.

Tết Mậu Thân 1968, Phan Văn Hân là một trong những người của Bộ Tư lệnh Tiền phương 2, trực tiếp chỉ huy cánh quân Phân khu 2. Lực lượng gồm Tiểu đoàn 6 Bình Tân, các Tiểu đoàn 247 và 264 của Quân khu 8 cùng Tiểu đoàn 12 đặc công, từ hướng tây đánh vào các quận 6, 11, khám Chí Hòa và Biệt khu Thủ đô.

Tháng 5 năm 1968, giữa đợt hai của cuộc tổng tiến công, trên đường đi công tác, ông bị kẻ chỉ điểm khai báo và sa vào tay địch. Khi phát hiện người tù này là nhân vật chủ chốt của Khu ủy, chúng dùng đủ mọi thủ đoạn, từ tra tấn dã man đến dụ dỗ, để buộc ông khai ra cơ sở. Trong đầu người Bí thư Phân khu lúc ấy là cả một mạng lưới nội đô mà chính ông vừa gây dựng: những căn nhà nuôi giấu cán bộ, những đường dây giao liên, những con người tin cậy ông. Chỉ một lời khai cũng đủ xóa sổ tất cả.

Ông không khai. Bị chuyển qua hết nhà tù này đến trại giam khác, ông vẫn tìm cách nhắn với bạn tù một lời dặn ngắn gọn: “Hãy giữ vững khí tiết người cách mạng!”. Lời dặn ấy được truyền qua các trại giam, trở thành điểm tựa cho bao người tù khác trong những năm tháng khắc nghiệt nhất.

Gia đình ông về sau chọn ngày 23 tháng 9 năm Mậu Thân 1968, ngày ông bị địch đưa đi mất tích, làm ngày giỗ hằng năm. Nhưng sự thật còn đau đớn hơn. Theo tư liệu được công bố tại hội thảo khoa học do Ban Tổ chức Thành ủy TP.HCM tổ chức năm 2017, đến năm 1972, khi Hiệp định Paris sắp mở ra con đường trao trả tù binh, địch đã bí mật thủ tiêu ông ở hầm P42 và đưa người khác thế vào danh sách trao trả. Người Bí thư Phân khu 2 vì thế mãi mãi không được trở về, ngay cả khi cánh cửa nhà tù đã có thể mở ra.

Hai mươi bảy năm trước đó, cha ông đã nằm lại ở Côn Đảo, không kịp thấy ngày độc lập. Giờ đây, người con cũng nằm lại ở một nơi không ai biết, không kịp thấy ngày thống nhất. Hai thế hệ cha con cùng gửi thân xác vào ngục tù, cùng giữ trọn một chữ trung.

Với những cống hiến đặc biệt xuất sắc, ông được truy tặng Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Độc lập hạng Nhất cùng các Huân chương Kháng chiến hạng Nhất. Ngày 7 tháng 1 năm 2022, Nhà nước truy tặng ông danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Từ năm 1990, ngôi trường ở phường Bàn Cờ đã mang tên ông.

Câu chuyện của Phan Văn Hân nhắc thế hệ trẻ hôm nay rằng có những người đã ngã xuống mà không để lại nấm mồ, không kịp nói lời từ biệt, chỉ để lại một lời dặn về khí tiết. Giữ được lời dặn ấy trong học tập, trong công việc và trong cách sống ngay thẳng mỗi ngày cũng là cách để người trẻ thắp một nén nhang cho những người như ông.