Bị xử bắn ở Hóc Môn nhưng khí tiết không lay chuyển

Giữa lúc phong trào cách mạng của dân tộc đang bước vào một cao trào mới, đòi hỏi Đảng cần có những cán bộ tài trí, vững vàng và kiên định để chèo lái con thuyền cách mạng, ngày 18 tháng 1 năm 1940, Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ bị mật thám Pháp bắt giữ. Cùng năm đó, thực dân Pháp đã kết án tử hình ông vì những hoạt động cách mạng mà ông đã dày công xây dựng và lãnh đạo. Sự kiện này diễn ra trong bối cảnh thực dân Pháp đang đẩy mạnh chiến dịch khủng bố trắng nhằm vào các cán bộ cách mạng trên khắp cả nước.

Trong thời gian bị giam giữ, mặc dù bị tra tấn dã man, kẻ thù vẫn không thể lay chuyển được khí tiết cách mạng kiên trung của người cộng sản trẻ tuổi ấy. Sáng ngày 28 tháng 8 năm 1941, thực dân Pháp đã đưa ông ra xử bắn tại Hóc Môn, Gia Định, khi ông vừa 29 tuổi. Dù cuộc đời hoạt động cách mạng của ông khá ngắn ngủi, những giá trị lý luận mà ông để lại vô cùng to lớn cho Đảng và dân tộc Việt Nam.

Đặc biệt là tác phẩm "Tự chỉ trích", một văn kiện gồm 36 trang, chia làm bốn phần: nguyên tắc tự phê bình và phê bình của Đảng; bài học về cuộc tuyển cử Hội đồng Quản hạt Nam Kỳ; đấu tranh bảo vệ đường lối Mặt trận Dân chủ; và tóm tắt đường lối chiến lược, sách lược của Mặt trận Dân chủ Đông Dương. Tác phẩm trở thành văn kiện lý luận chính trị bàn về tự phê bình và phê bình trong Đảng, có vị trí quan trọng trong kho tàng lý luận của Đảng, đến nay vẫn được nghiên cứu, vận dụng. Nhân kỷ niệm 110 năm ngày sinh của ông năm 2022, nhiều lãnh đạo cấp cao đã dâng hương tại Khu lưu niệm Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ tại Phù Khê, Bắc Ninh.