BIỆN CHỨNG CỦA LỬA VÀ TRO

Có một sự nhầm lẫn kinh điển của biên sử học cận đại khi người ta cố gắng đóng khung Võ Nguyên Giáp vào tọa độ của một thiên tài quân sự đắc thắng. Người ta đếm những cứ điểm bị san bằng, đo biên độ tàn phá của những tập đoàn cứ điểm, hay lập biểu đồ di chuyển của các sư đoàn chủ lực như những minh chứng cho môn toán học bạo lực của chiến tranh. Nhưng không. Đọc Võ Nguyên Giáp bằng nhãn quan của bạo quyền hay chiến thuật thuần túy là sự đọa đày tri thức. Ông tồn tại ở một bình diện độc tôn: nơi lịch sử tự phản tỉnh chính nó thông qua tư duy biện chứng của một nhà sử học cầm gươm. Ông không chỉ đánh bại kẻ thù; ông giải mã và đảo lộn toàn bộ hệ giá trị của bạo lực thế kỷ XX bằng một thứ triết học thẳm sâu, nơi ánh sáng của nhân văn tính triệt tiêu hoàn toàn bóng tối của sự tàn sát.

I. Phản Định Thức Của Bạo Quyền: Khi Lịch Sử Tự Viết Lại Bản Án Chính Mình

Chủ nghĩa thực dân và đế quốc từng vận hành thế giới bằng thứ ngôn ngữ đơn tuyến của công nghệ và sắt thép: kẻ nào nắm giữ hỏa lực tối tân, kẻ đó nắm quyền định đoạt sự sống còn của các dân tộc. Đó là một lối tư duy tuyến tính, thô thiển và ngạo mạn. Nhưng khi đối đầu với Võ Nguyên Giáp, toàn bộ cỗ máy tân kỳ ấy rơi vào một hố đen nhận thức.

Ông không đối thoại với người Pháp hay người Mỹ bằng sự cuồng nộ của chủ nghĩa bộc phát. Nhãn quan sử học đã cho ông một đặc ân siêu việt: nhìn thấy cấu trúc sụp đổ của một đế chế nằm ngay trong chính sự ngạo mạn của nó. Khi thực dân Pháp lao vào Điện Biên Phủ với niềm tin mù quáng rằng hỏa lực pháo binh và cấu trúc bê tông cốt thép có thể vĩnh viễn khóa chặt bước chân của người Việt trong lòng chảo, Võ Nguyên Giáp đứng ở biên giới của hai thời đại. Sự dịch chuyển từ "đánh nhanh thắng nhanh" sang "đánh chắc, tiến chắc" không đơn thuần là một cuộc chuyển giao kỹ chiến thuật trên sa bàn. Đó là một cuộc đoạn tuyệt triết học.

Đó là khoảnh khắc một nhà tư tưởng chặn đứng nhịp điệu cuồng loạn của chiến tranh để đặt nó vào quỹ đạo của sự chờ đợi, của tính toán nhiệt động lực học xã hội, và trên hết, của sự tôn trọng triệt để đối với sinh mạng con người. Ông biến lòng chảo Điện Biên Phủ thành một không gian khép kín, nơi mọi định luật quân sự phương Tây bị bẻ cong dưới sức nặng của hàng vạn đôi vai gùi pháo trong đêm. Ở đó, tư duy biện chứng chiến lược đã chiến thắng tư duy cơ giới của chủ nghĩa tư bản công nghiệp.

II. Trái Tim Rướm Máu Của Kẻ Sắt Và Điểm Khúc Của Sự Tự Thức

Nhưng cấu trúc làm nên tầm vóc của một tác phẩm văn học lớn – hay một vĩ nhân lớn – không nằm ở những trang biên niên sử khải hoàn, mà nằm ở vết nứt bi tráng nơi nội tâm nhân vật. Đứng ở tọa độ của một Tổng tư lệnh, Võ Nguyên Giáp mang trên vai gánh nặng của một bản án luân lý: quyền được định đoạt sự sống chết của đồng loại.

Lịch sử văn học từng khắc họa những nhà cầm quân với cái đầu lạnh lùng đến tuyệt đối, coi sinh mạng chiến sĩ như những con tốt trên bàn cờ chính trị. Võ Nguyên Giáp nằm ở cực đối lập hoàn toàn. Sắc bén như một lưỡi dao mổ xẻ từng chi tiết chiến dịch trên sa bàn, nhưng ông lại mang một trái tim rướm máu vì sự đứt gãy của những mảnh đời con người. Mỗi quyết định dịch chuyển chiến tuyến, mỗi lệnh tiến công là một lần tâm can ông chịu đựng áp lực cực điểm của sự tha hóa chiến tranh.

Sự ám ảnh ấy cắt nghĩa vì sao mệnh lệnh "Thần tốc, thần tốc hơn nữa..." năm 1975 không mang âm sắc của một kẻ hiếu chiến khát máu, mà là tiếng thở dài cứu rỗi của lịch sử. Đó là mệnh lệnh được viết bằng khát vọng tận cùng: đẩy nhanh tốc độ bạo lực để chấm dứt vĩnh viễn bạo lực. Ông muốn nuốt trọn khoảng cách không gian và thời gian, để chiến tranh tự tiêu hủy chính nó, trả lại sự trong trẻo cho những mái trường, ruộng đồng và tiếng cười của những người lính được sống sót trở về. Sự mâu thuẫn đầy đau đớn ấy – giữa một khối óc cấu trúc chiến lược hoàn hảo và một tâm hồn nhạy cảm đến tận cùng với nỗi đau nhân thế – đã tạo ra trường lực hấp dẫn lớn nhất trong nhân cách của Người.

III. Hình Tròn Khép Kín Của Bi Tráng Và Bất Tử

"Vĩ nhân không phải là kẻ vượt lên trên thời đại bằng sự ngạo mạn, mà là kẻ dám gánh vác trọn vẹn sự bẽ bàng, đau đớn và bi kịch của thời đại mình lên đôi vai trần, để rồi hóa thân thành nhịp cầu nối giữa tro tàn và vĩnh cửu."

Khi nhìn nhận Võ Nguyên Giáp qua lăng kính của lý luận văn học và triết học hiện sinh, ta nhận ra ông không thuộc về quá khứ của những tượng đài vô cảm. Ông là một thực thể đang liên tục đối thoại với hiện tại. Cuộc đời ông là một hình tròn khép kín tuyệt đẹp: khởi đầu từ một nhà giáo trăn trở về vận mệnh dân tộc trên những trang sử cũ, đi qua đỉnh cao bão táp của chiến tranh vệ quốc vĩ đại nhất thế kỷ, và khép lại trong sự tĩnh lặng của một trí thức lớn trước thềm thiên niên kỷ mới.

Ông đã chứng minh rằng, sức mạnh lớn nhất của một dân tộc không nằm ở việc sở hữu bao nhiêu thứ vũ khí có thể hủy diệt thế giới, mà nằm ở khả năng tự thức tỉnh, dám đi đến tận cùng của giới hạn bi tráng để bảo vệ phẩm giá con người. Và chính ở điểm đó, biên giới giữa lịch sử và văn chương đã xóa nhòa: Võ Nguyên Giáp không chỉ là nhân vật của thời gian, ông là chủ thể định nghĩa lại cách mà thời gian phải ghi nhớ về sự kiêu hãnh của giống nòi.