BÌNH MINH TRÊN CÁC PALEI CHĂM – PHONG TRÀO XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA MỚI NINH PHƯỚC (1996 – 2000) DƯỚI GÓC NHÌN ĐỒNG CHÍ TRẦN THANH SƠN
Trong ký ức của người cán bộ cách mạng Trần Thanh Sơn, đi qua những năm tháng khói lửa của tuổi trẻ, chứng kiến từng chặng đường đổi thay trên quê hương Ninh Phước từ những ngày đầu giải phóng đầy rẫy hố bom, nghèo đói cho tới thời kỳ Đổi mới, điều làm tôi xúc động nhất chính là sự chuyển mình trong nếp nghĩ, nếp sống của đồng bào mình.
Cuối những năm 1990, khi con đập, kênh mương Kênh Nam, Kênh Chàm đã no dòng nước ngọt, làng dệt Mỹ Nghiệp và làng gốm Bàu Trúc đã hồi sinh rực rỡ, Đảng bộ huyện Ninh Phước xác định: Kinh tế khấm khá phải đi đôi với xây dựng đời sống tinh thần lành mạnh, văn minh. Không thể để cái nghèo tinh thần hay những hủ tục lạc hậu kìm hãm bước tiến của buôn làng.
Và thế là, một cuộc vận động mang tính cách mạng toàn diện – xây dựng đời sống văn hóa mới – đã bùng lên mạnh mẽ khắp các palei Chăm từ Hữu Đức, Hậu Sanh, Văn Lâm đến Phước Đồng, Chất Thường.
1. Rộn rã sân làng: Tiếng hát, tiếng cười và phong trào thể thao quần chúng
Nếu như trước đây, sau giờ làm lụng vất vả trên đồng lúa, bà con chỉ biết quanh quẩn bên ngọn đèn dầu thì trong giai đoạn 1996 – 2000, khắp các ngõ xóm vùng Chăm đã rộn rã những thanh âm tươi vui:
Văn nghệ quần chúng thăng hoa:
Hầu như thôn, xóm nào trong vùng đồng bào Chăm cũng thành lập được đội văn nghệ Chăm truyền thống.
Vào các dịp sinh hoạt đoàn thể, những đêm trăng thanh hay các mùa lễ hội mừng lúa mới, tiếng kèn Saranai réo rắt, tiếng trống Paranưng, Ghi-năng lại hòa cùng lời ca tiếng hát mộc mạc của các thiếu nữ Chăm trong tà áo thêu viền chỉ ngũ sắc.
Văn nghệ không chỉ là niềm vui giải trí mà trở thành vũ khí sắc bén tuyên truyền chủ trương, chính sách của Đảng, ca ngợi tình yêu quê hương, đất nước và ca ngợi khối đại đoàn kết các dân tộc.
Sân bãi thể thao rực lửa nắng chiều:
Bên cạnh các môn nghệ thuật dân gian, phong trào thể dục thể thao – đặc biệt là bóng đá, bóng chuyền – phát triển cực kỳ mạnh mẽ trong thanh niên Chăm.
Các palei đều dành những bãi đất phẳng, sân phơi lúa rộng rãi làm sân bóng đá. Chiều chiều, sau buổi lao động, thanh niên các thôn Hữu Đức, Mỹ Nghiệp, Bàu Trúc, Vĩnh Thuận lại hẹn nhau so tài trên sân cỏ. Những giải đấu bóng đá liên thôn, liên xã vào dịp 26/3, 2/9 hay Tết Katê luôn thu hút đông đảo từ các cụ già đến con trẻ đứng kín đường cổ vũ, tạo nên bầu không khí đoàn kết, rèn luyện thân thể sôi nổi chưa từng có.
2. Phong trào "Làng văn hóa": Bước ngoặt thay đổi nếp sống buôn làng
Điểm cốt lõi của phong trào giai đoạn này là gắn việc giữ gìn bản sắc với việc xóa bỏ dần những hủ tục lạc hậu, xây dựng chuẩn mực sống văn minh:
17 Làng, khu phố văn hóa đầu tiên (Năm 2000):
Bằng sự vào cuộc quyết liệt của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể, phong trào xây dựng làng văn hóa lan tỏa sâu rộng. Đến năm 2000, toàn huyện đã xây dựng và công nhận được 17 làng, khu phố đạt danh hiệu văn hóa (bình quân mỗi xã đều có ít nhất 1 làng văn hóa tiêu biểu dẫn đầu).
Tại các làng văn hóa vùng Chăm, diện mạo xóm thôn thay đổi rõ rệt: đường làng phong quang sạch sẽ, hệ thống rãnh thoát nước được khơi thông, các công trình vệ sinh gia đình được chú trọng xây dựng, chấm dứt hoàn toàn tập quán chăn thả gia súc bừa bãi dưới gầm sàn hay trước ngõ.
Hơn 55% hộ gia đình đăng ký Gia đình văn hóa:
Bà con Chăm vốn coi trọng dòng họ mẫu hệ và tôn ti trật tự gia đình, nay phong trào "Gia đình văn hóa" như một luồng gió tốt lành bồi đắp thêm truyền thống hiếu đễ: con cháu chăm ngoan học giỏi, vợ chồng hòa thuận bình đẳng, gia đình không có người mắc tệ nạn xã hội hay vi phạm pháp luật.
Các lễ cưới hỏi, tang ma được các bô lão và chức sắc tôn giáo cải tiến theo hướng trang trọng, tiết kiệm, loại bỏ dần những nghi lễ rườm rà, tốn kém kéo dài nhiều ngày đêm thuở trước.
3. Ánh sáng thông tin về palei: Sóng phát thanh, truyền hình phủ kín xóm thôn
Một bước nhảy vọt quan trọng về hạ tầng văn hóa giai đoạn 1996 – 2000 chính là việc hiện đại hóa hệ thống thông tin cơ sở:
Phủ sóng toàn diện phát thanh – truyền hình:
Huyện Ninh Phước đã tập trung đầu tư nâng cấp các trạm phát lại truyền hình, kéo dài hệ thống loa truyền thanh không dây và có dây về tận các cụm dân cư xa xôi, hoàn thành mục tiêu phủ sóng thông tin toàn huyện.
Hàng ngày, vào mỗi sáng sớm và chiều muộn, tiếng loa truyền thanh rộn rã phát đi các bản tin thời sự của Đài Tiếng nói Việt Nam, Đài Phát thanh – Truyền hình tỉnh Ninh Thuận, trong đó có các chương trình tiếng Chăm đặc sắc hướng dẫn kỹ thuật gieo trồng, phòng dịch bệnh, chăm sóc sức khỏe sinh sản.
Chiếc ti vi – Cửa sổ nhìn ra thế giới trong từng nếp nhà:
Kinh tế hộ gia đình phát triển nhờ lúa hai vụ, đàn cừu, giàn nho và nghề gốm, dệt thổ cẩm đã giúp đời sống vật chất nâng lên rõ rệt. Các phương tiện nghe nhìn như máy thu thanh (radio) và đặc biệt là chiếc ti vi màu đã trở nên phổ biến trong từng gia đình đồng bào Chăm.
Những buổi tối quây quần bên màn hình ti vi xem bản tin thời sự, phim tài liệu lịch sử, các chương trình ca múa nhạc dân tộc đã mở toang cánh cửa tri thức cho bà con, kéo các palei Chăm gần hơn với mọi miền Tổ quốc và thế giới, đập tan mọi luận điệu xuyên tạc, chia rẽ của các thế lực thù địch.
Ý NGHĨA LỊCH SỬ BẤT TỬ
Chiêm nghiệm lại phong trào xây dựng đời sống văn hóa mới ở các làng Chăm giai đoạn 1996 – 2000, đồng chí Trần Thanh Sơn luôn khẳng định:
Đó là bản trường ca về sự hồi sinh tâm hồn và tầm vóc văn hóa của người dân Ninh Phước:
Dựng xây thế trận an ninh tư tưởng vững chắc: Đưa ánh sáng thông tin hiện đại về làng và xây dựng 17 làng văn hóa chính là cách tốt nhất để củng cố "bức tường thành lòng dân". Khi đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân được nâng cao, bà con hiểu biết pháp luật thì không một thế lực phản động nào có thể lôi kéo, kích động được nữa.
Khẳng định bản lĩnh văn hóa Chăm trong thời kỳ mới: Người Chăm Ninh Phước bước vào thế kỷ XXI với tư thế đàng hoàng, tự tin: vừa giữ trọn tiếng nói, chữ viết, điệu múa kèn của cha ông, vừa đón nhận văn minh hiện đại với ti vi, sân bóng đá, nếp sống vệ sinh khoa học.
Ánh sáng từ những ngọn đèn đường nông thôn mới, tiếng cười rộn rã bên sân bóng và âm vang ấm áp từ chiếc ti vi trong những nếp nhà Chăm năm 2000 mãi mãi là bức tranh đẹp đẽ nhất, khép lại thế kỷ XX đầy bão táp hoa lửa và mở toang cánh cửa bước vào thiên niên kỷ mới ấm no, văn minh và rạng rỡ non sông.
