Bỏ giảng đường Zürich, đi bộ sáu tháng về dựng trường giữa chiến khu

Năm 1949, Lê Văn Thiêm đang đứng trước một con đường sự nghiệp mà rất ít người Việt Nam đương thời có thể chạm tới. Ông đã bảo vệ luận án tiến sĩ quốc gia về toán học tại Pháp, có công trình đăng trên tạp chí quốc tế và đang giảng dạy tại Trường Bách khoa Zürich của Thụy Sĩ.

Nếu tiếp tục ở lại châu Âu, ông có thể làm việc trong những thư viện đầy sách, trao đổi với các nhà toán học hàng đầu và xây dựng một sự nghiệp nghiên cứu ổn định.

Lê Văn Thiêm lựa chọn trở về một đất nước đang có chiến tranh.

Quyết định ấy đưa ông rời khỏi giảng đường Zürich để bước vào một hành trình dài qua Bangkok, Campuchia, rừng U Minh và cuối cùng là sáu tháng đi bộ vượt dọc đất nước ra chiến khu Việt Bắc.

Ông sinh ngày 29 tháng 3 năm 1918 tại làng Trung Lễ, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Cha ông là một nhà Nho đỗ cử nhân. Chú ruột Lê Văn Huân từng tham gia phong trào yêu nước và mất trong nhà lao Vinh năm 1929.

Lê Văn Thiêm mồ côi cha mẹ từ nhỏ. Nhờ sự giúp đỡ của anh chị, ông tiếp tục được đi học. Trong bốn năm, từ 1933 đến 1937, ông hoàn thành chương trình vốn được thiết kế cho chín năm học và đứng đầu danh sách khen thưởng của trường.

Năm 1939, với kết quả cao trong kỳ thi khoa học cơ bản, Lê Văn Thiêm nhận học bổng sang Pháp. Ông theo học tại Trường Sư phạm Paris, một trong những cơ sở đào tạo khoa học danh tiếng nhất của nước Pháp.

Chiến tranh thế giới thứ hai khiến con đường học tập của ông gặp nhiều gián đoạn. Tuy vậy, Lê Văn Thiêm vẫn theo đuổi toán học, đặc biệt là lý thuyết hàm phức. Đây là lĩnh vực nghiên cứu những tính chất của các hàm số trên mặt phẳng số phức, đòi hỏi tư duy trừu tượng rất cao.

Năm 1945, ông bảo vệ luận án tiến sĩ tại Đức. Đến năm 1948, ông bảo vệ thành công luận án tiến sĩ quốc gia về toán học tại Pháp. Ông được ghi nhận là người Việt Nam đầu tiên đạt học vị tiến sĩ quốc gia về toán học của Pháp.

Năm 1949, Lê Văn Thiêm sang Thụy Sĩ và giảng dạy tại Trường Bách khoa Zürich. Đây là ngôi trường từng gắn với nhiều nhà khoa học lớn, trong đó có Albert Einstein.

Nhưng tâm trí ông vẫn hướng về Việt Nam.

Ba năm trước đó, khi phái đoàn Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đến Pháp đàm phán, Lê Văn Thiêm đã tham gia tập hợp trí thức Việt kiều đón Chủ tịch Hồ Chí Minh và giúp đỡ phái đoàn. Ông hiểu rằng một đất nước vừa giành độc lập không chỉ cần quân đội và vũ khí. Đất nước ấy còn cần giáo viên, kỹ sư và các nhà khoa học.

Cuối năm 1949, hưởng ứng lời kêu gọi trí thức trở về xây dựng đất nước, Lê Văn Thiêm rời châu Âu.

Từ Paris, ông mua vé máy bay đến Bangkok. Sau đó, ông đi bằng đường bộ qua Campuchia để vào vùng tự do ở cực Nam Việt Nam. Ngày 19 tháng 12 năm 1949, ông bắt đầu công tác tại Sở Giáo dục Nam Bộ trong vùng rừng U Minh thuộc Khu 9.

Người vừa rời một trường đại học nổi tiếng của châu Âu nay sống giữa rừng tràm, nơi bom đạn và những cuộc càn quét có thể xảy ra bất cứ lúc nào. Điều kiện nghiên cứu gần như không có. Sách chuyên ngành rất ít, giấy viết thiếu và việc trao đổi thư từ với thế giới bên ngoài vô cùng khó khăn.

Không lâu sau, Lê Văn Thiêm nhận được nhiệm vụ ra Việt Bắc để tham gia tổ chức giáo dục đại học.

Ông khoác ba lô, cùng đoàn công tác đi bộ dọc đất nước. Chuyến đi kéo dài khoảng sáu tháng. Đoàn phải vượt rừng, qua suối và đi trên những tuyến đường bí mật để tránh khu vực do quân Pháp kiểm soát. Hành trình từ vùng cực Nam ra căn cứ địa phía Bắc dài hàng nghìn kilômét.

Khi đến Việt Bắc, Lê Văn Thiêm được giao xây dựng Trường Đại học Khoa học Cơ bản và đồng thời phụ trách Trường Đại học Sư phạm. Những “giảng đường” đầu tiên không có tòa nhà lớn hay phòng thí nghiệm hiện đại. Lớp học được tổ chức tại vùng tự do, trong những ngôi nhà đơn sơ giữa núi rừng.

Sinh viên vừa học vừa tham gia công tác kháng chiến. Khi có báo động, sách vở phải được cất đi và lớp học chuyển địa điểm. Thầy giáo tự biên soạn bài giảng bằng tiếng Việt trong khi hệ thống thuật ngữ khoa học còn chưa hoàn chỉnh.

Trong hoàn cảnh ấy, Lê Văn Thiêm đặt ra một yêu cầu tưởng như quá xa xỉ: việc đào tạo vẫn phải bảo đảm tính cơ bản và nghiêm túc. Một quốc gia muốn tự chủ về khoa học không thể chỉ dạy những kiến thức ứng dụng trước mắt; phải xây dựng được nền tảng toán học đủ sâu để các thế hệ sau tiếp tục nghiên cứu.

Uy tín của ông thu hút nhiều thanh niên tài năng tìm đường đến chiến khu. Hoàng Tụy, người sau này trở thành một nhà toán học nổi tiếng quốc tế, từng đi bộ lên Việt Bắc với mong muốn được học Lê Văn Thiêm. Nguyễn Cảnh Toàn cũng trở thành một trong những học trò và đồng nghiệp đặt nền móng cho toán học Việt Nam.

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ và ngày Hà Nội được giải phóng năm 1954, Lê Văn Thiêm cùng các đồng nghiệp trở về tiếp tục xây dựng hệ thống đại học. Ông giữ nhiều trọng trách tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, Khoa Toán và Viện Toán học.

Những năm chiến tranh chống Mỹ, hoạt động khoa học lại phải đối diện với bom đạn và sơ tán. Lê Văn Thiêm vẫn chủ trương duy trì liên hệ với toán học thế giới. Ông sáng lập các tạp chí chuyên ngành, trong đó có Acta Mathematica Vietnamica, xuất bản bằng tiếng nước ngoài để công trình của các nhà toán học Việt Nam có thể đến với đồng nghiệp quốc tế.

Khi Viện Toán học được thành lập năm 1970, cơ quan này chỉ có hơn 20 cán bộ. Từ nền móng ban đầu ấy, Viện dần phát triển thành một trung tâm nghiên cứu toán học có uy tín.

Lê Văn Thiêm không chỉ nghiên cứu lý thuyết. Ông còn khuyến khích sử dụng toán học giải quyết các vấn đề thực tế như tính toán nổ mìn định hướng, thủy lợi và dòng chảy. Với ông, toán học thuần túy và ứng dụng không loại trừ nhau; nền tảng lý thuyết vững chắc có thể tạo ra những lời giải cho nhu cầu của đất nước.

Ông qua đời ngày 3 tháng 7 năm 1991 tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Ngày nay, tên Lê Văn Thiêm được đặt cho một giải thưởng toán học dành cho giáo viên và học sinh. Nhiều con đường, trường học và giảng đường cũng mang tên ông. Tuy nhiên, di sản lớn nhất của Lê Văn Thiêm không nằm ở một tấm biển tên.

Di sản ấy nằm trong quyết định năm 1949: một nhà toán học trẻ từ bỏ vị trí tại Zürich để trở về nước; nằm trong sáu tháng đi bộ vượt Trường Sơn với chiếc ba lô trên vai; và nằm trong những lớp đại học đơn sơ giữa chiến khu, nơi các phương trình vẫn được viết lên bảng trong lúc cuộc kháng chiến đang diễn ra.

Ông trở về không phải vì Việt Nam khi ấy đã có đủ điều kiện làm khoa học, mà chính vì đất nước chưa có những điều kiện ấy. Lê Văn Thiêm hiểu rằng nếu không có người bắt đầu từ căn nhà lá và trang giấy thiếu thốn, sẽ không bao giờ có được những viện nghiên cứu và thế hệ toán học trưởng thành về sau.