Bờ vai thầy giáo và ngọn đuốc cách mạng: Câu chuyện về người anh hùng Châu Văn Liêm

Sinh ra trong một gia đình Nho học nghèo tại làng Thới Thạnh, Ô Môn, Cần Thơ vào ngày 29 tháng 6 năm 1902, Châu Văn Liêm từ nhỏ đã sớm bộc lộ tư chất thông minh và tinh thần hiếu học sâu sắc. Cậu bé Liêm được ông nội, cha cùng một thầy đồ từ Quảng Ngãi truyền dạy cả chữ Nho lẫn nghề thuốc Bắc, trước khi bắt đầu học chữ quốc ngữ lúc lên 10 tuổi. Những năm tháng trọ học tại Cần Thơ, cậu học trò nghèo thường tìm đến Nam Nhã Đường để lắng nghe những câu chuyện yêu nước đầy xúc động về Phan Bội Châu, Bùi Hữu Nghĩa. Những hạt mầm yêu nước đầu tiên ấy đã gieo vào lòng Châu Văn Liêm ước mơ cháy bỏng được cống hiến cho nhân dân, tiếp nối truyền thống anh hùng của dân tộc.

Năm 1922, sau khi đậu bằng Thành chung tại trường Collège de Mỹ Tho, Châu Văn Liêm bước vào học tại Trường Sư phạm Đông Dương ở Sài Gòn. Tại đây, thông qua những trang sách báo tiến bộ truyền tay bí mật như tờ "Người cùng khổ" của Nguyễn Ái Quốc hay "Hải ngoại huyết thư" của Phan Bội Châu, người thanh niên trẻ đã được mở rộng tầm nhìn, tìm thấy ánh sáng của chủ nghĩa Mác-Lênin và con đường cách mạng giải phóng dân tộc.

Tốt nghiệp năm 1924, người thầy giáo trẻ mang bầu nhiệt huyết lớn về giảng dạy tại trường Nữ tỉnh Long Xuyên. Với tài năng sư phạm xuất sắc và lòng tận tụy, ông được người dân kính trọng gọi bằng cái tên thân thương "thầy Châu Nhất". Thế nhưng, vì kiên quyết đấu tranh chống lại thái độ vô trách nhiệm của các đốc học người Pháp, thầy giáo Liêm bị điều chuyển về ngôi trường vùng Long Điền xa xôi. Ở đâu cũng vậy, ông luôn coi học sinh như con em ruột thịt của mình, hết lòng quan tâm và khơi gợi lòng yêu nước nơi các em. Ban đêm, ông mở lớp xóa mù chữ miễn phí cho người nghèo và vận động những người khá giả giúp đỡ tập vở cho họ học. Thậm chí, ông còn vận động gia đình bán toàn bộ tài sản để cùng các đồng chí lập ra "Sa Đéc học đường" – một ngôi trường tư thục vừa đào tạo học sinh thành người tốt, vừa là cái nôi cách mạng và nơi liên lạc bí mật của các chiến sĩ thời bấy giờ.

Song song với việc gieo chữ, Châu Văn Liêm tích cực xây dựng các tổ chức yêu nước như "Việt Nam phục quốc Đảng", "Hội giáo viên, học sinh yêu nước Long Xuyên" và tiệm thuốc Bắc "Việt Hưng Đường" làm vỏ bọc liên lạc. Năm 1926, ông dũng cảm vận động đồng bào và học sinh b bãi khóa, làm lễ truy điệu cụ Phan Châu Trinh tại sân banh Mỹ Luông. Năm 1927, ông chính thức được kết nạp vào "Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội", sau đó được bầu làm Bí thư Tỉnh bộ Long Xuyên và tham gia Ban Thường vụ Kỳ bộ Nam Kỳ.

Từ năm 1929, cuộc đời cách mạng của Châu Văn Liêm bước sang trang sử hào hùng nhất khi ông quyết định thôi dạy học để chuyên tâm hoạt động. Ông đóng vai trò cốt cán trong việc thành lập "An Nam Cộng sản Đảng" tại Sài Gòn vào ngày 15 tháng 11 năm 1929 và được cử làm Bí thư Ban lâm thời chỉ đạo. Đầu năm 1930, ông vượt biển sang Hồng Kông dự Hội nghị hợp nhất ba tổ chức Đảng dưới sự chủ trì của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc. Hội nghị thành công, ông cùng Nguyễn Thiệu quay về nước nhận nhiệm vụ thống nhất các tổ chức Đảng ở Nam Kỳ từ Nha Trang đến Cà Mau.

Thế nhưng, ngọn đuốc cách mạng rực cháy ấy đã phải dừng lại đầy tiếc nuối. Vào khoảng giữa năm 1930 (các tài liệu ghi nhận ngày 4 tháng 5 hoặc ngày 4 tháng 6 năm 1930), Châu Văn Liêm trực tiếp chỉ huy cuộc biểu tình khổng lồ của gần 1.000 nông dân quận Đức Hòa kéo lên Chợ Lớn đòi giảm sưu, giảm thuế. Đối mặt với lực lượng lính Pháp đàn áp dã man, người thanh niên 28 tuổi hiên ngang đứng trên một mô đất cao, dùng tiếng Pháp dõng dạc tuyên đọc yêu sách của nhân dân. Trong lúc đối mặt hiểm nguy, ông bình tĩnh đương đầu với quân thù và đã anh dũng hy sinh dưới họng súng bạo tàn của tên cảnh sát thực dân Đờ-rơi (Dreuil).

Sự hy sinh của thầy giáo Châu Văn Liêm ở tuổi 28 tràn đầy nhựa sống đã thổi bùng ý chí đấu tranh mạnh mẽ của nhân dân Nam Bộ. Cuộc đời ông tuy ngắn ngủi nhưng đã để lại một tấm gương sáng ngời về tinh thần hiếu học, tấm lòng mẫu mực của một nhà giáo yêu nước và khí phách kiên trung của một người chiến sĩ cộng sản. Ngày nay, tên tuổi ông vẫn sống mãi trên các con đường lớn và những ngôi trường uy tín từ Cần Thơ, An Giang cho tới Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội, mãi là niềm tự hào của các thế hệ mai sau.